DITA MBAS ZGJEDHJEVE: ËNDRRA E VETME DHE PESËMBËDHJETË ANKTHET E PARISË SË TIRANËS

Një përrallë popullore kallzon për një hoxhë të mencur që e kuptonte se cka mendonin njerëzit dhe që i gjente gjerat që ata fshihnin ose që i kishin humbur. Kaq i doli nami i madh këtij hoxhës sa shkoi në kryeqytetin e Perandorisë osmane. Sulltani e thirri e  tha të gjente se cka kishte fshehur në kutinë e duhanit. Hoxha u mendua e u mendua, dhe kur e kuptoj se po i delte mashtrimi, psheretiu me zë, “eci sa eci, e ketu mbet karkaleci!” “Aferim,” i tha Sulltani, “se karkalec ishte!”  E shperbleu me para dhe e nisi ne vendin e vet ku u trajtua si burre i zoti per gjithë jetën. Ajo qe e shpëtoi Hoxhën ishte mbiemri që e kishte Karkaleci.  Sulltani kishte fshehur në kutinë e duhanit një karkalec. Rastësia e shpëtoi Hoxhën.

Tashti, paria e Tiranës është si ky Hoxhë Karkaleci. Në dukje, ajo e gjen të fshehtën e njerëzve dhe i mashtron dhe i rren gjithë kohën duke folur per liri demokraci, pasurim, integrim e me radhw. Në dukje, njerëzit besojnë se paria është e pashmangshme, e fuqishme dhe e pathyeshme dhe qe i gjen te gjithe zgjidhjet. Ata e kanë frikë për vdekje e tmerrohen prej saj. Sepse këta të bëjnë atë që thuhet se e bëjnë. Të vrasin. Të zhdukin. Të cojnë në mjerim. Të trafikojnë familjarisht. Të bëjnë të pish helmin. Të nxjerrin namin e zi për shtatë breza. Të vënë në kurriz ca banditë që kanë dalë direkt nga porta e Ferrit. Të shkatërrojnë me gjithcka dhe të bëjnë të bësh jo vetëvrasje por hara-kiri. Këta të bëjnë që të mos e varësh veten por te behesh mumje ne deren e shtepise tende.

Mirëpo problemi është se kjo është vetëm paraqitja sepse duket sikur ka kaq presion të papërballueshëm nga ana e parisë si dhe mungesë reagimi total nga ana e popullit. Por gjërat janë më të komplikuara se duken. Paria e jonë janë katundarë safi. Dhe ne të tjerët jemi katundarë safi gjithashtu. Dhe si katundarë të vërtetë, të gjithë ne ndryshe mendojmë, ndryshe flasim, e ndryshe veprojmë. Origjina e ëndrrës dhe pesëmbëdhjetë makthet e parisë së Tiranës janë të lidhura pikërisht me këtë mendësi. Pasiguritë e saj janë ë shumta por pasiguria e saj zë fill pikërisht tek paftësia e leximit të saktë të mendjes së popullit tonë katundar e fisnik nga ana e parisë. Se ne ndryshe mendojmë, ndryshe flasim e ndryshe veprojmë dhe tjerakund e kemi qëllimin. Ne jemi si uji. Dhe uji ka një problem, ai shkon aty ku gjen hapësira e të cara.

Paria e Tiranës ka ngritur një digë gjigande me mashtrime, krime, vjedhje, manipulime, poshtërsi, ndyrësi, zvetënim, e degjenerim. Paria e Tiranës ka një ëndërr të thjeshtë, shkurt ajo nuk don që në fund të zbulohet mashtrimi i saj se ka bërë poshtërsinë më të madhe të mundshme, se na ka drejtuar në rrugën më të gabuar të mundshme, se na ka kriminalizuar, vjedhur, grabitur, degjeneruar, trafikuar, shitur e blerë, skllavëruar, droguar,  etj. Paria ka frikë se po u ca dikund diga, të gjithë ngrehinën e krimit e merr uji i zemërimit popullor me vete. po doli qe demokracia, liria, kapitalizmi pasurimi, integrimi etj jane mashtrime, cka ndodh?

Deri në këtë pikë, paria beson se e ka hedhur lumin sepse nuk ka ndodhur ende gjë. Në fund të fundit, nga pjestarët e vërtetë të parisë janë vrarë vetëm një grusht njerëzish. Hetuesit e të dënuarit rrinë bashkë e bëjnë biznese bashkë. Pronarët e ish-pronarët janë të lidhur me interesa e martesa. Të gjtihë familjet e komunistëve kanë dalë edhe balliste. Ne i kemi marrë të gjithë kërmat e plehrat politike të historise, i kemi larë e pastruar në faqet e gazetave e në biografitë e pafund, dhe i kemi vënë në piedestale dhe këta pjestarët e parisë së Tiranës presin që t’iu vijë radha edhe këtyre. Sepse kemi filluar t’iu vëmë emra bulevardesh të gjithë drogashitësve, hajnave të pulave e trafikantëve. Kurrkujt nuk i bëhet llogaria për maskarallëqet që thonë e që shkruajnë pa nderprerë e pa I vrarë ndërgjegja. Askujt nga këta nuk i është trafikuar djali apo vajza, motra, nëna apo gruaja, por edhe në ka ndodhur, nuk e kanë ditur, ose bëjnë sikur nuk e dinë, sepse kur bën sikur nuk e din, nuk ka ndodhur. Këta vjedhin me të dy duart e askush nuk kundërshton bile hajni më i madh brohoritet. Këta i kanë nxjerrë paratë jashtë vendit e askush nuk padit e nuk ankohet. Këta llapin marrëzira e askush nuk kundërshton. Paria mendon se ia ka hedhur. Diga e mashttimit është nëmendjen e njerëzve dhe njerëzit nuk e shohin. Kjo është si puna e atyre që besonin se dielli rrotullohet rreth tokës edhe kur doli teoria se toka rrotullohet rreth diellit. Për sa kohë këta besojnë në fjalët e parisë, paria ia ka hedhur.

Mirëpo, cfarë ndodh në se njerëzit nuk besojnë më tek paria? duke e ditur se si mendojnë katundarët, ajo ka shumë ankthe, dhe unë po përmend vetëm pesëmbëdhjetë prej tyre. Problemi i parisë është sepse ajo nuk e din nëse shqiptarët i besojnë prej së vërteti apo po luajnë lojëra edhe me të. Sepse në katundin tim, kemi një lojë që quhet dushk për gogla. Problemi i parisë është se po e morën vesh shqiptarët se e kanë një shans për kryer punën që kanë ndërmend, ata nuk do të besojnë parinë e Tiranës dhe në vend të karkalecit do të vënë një gjarpër. Dhe mandej do t’ia marrin parisë nderin, fytyrën, fëmijet, pasuritë dhe jetën. Sepse si ka thëne Ekrem Bej Vlora, tre gjëra nuk i ka kush të sigurta ndër shqiptarët, nderin, gruan e pasurinë. Problemi i parisë është se tashmë ajo nuk e ka të sigurtë as fëmijët e jetën. Sepse ata që deri dje ishin popull e katundarët që shkuan në shkollën e djallit nuk kanë pse presin populin katundar që të nënshtrohet e të rrijë si dele nën sundimin e tyre. Sepse malli vjedhur iu përket të gjithëve dhe kur të vijë puna i përket më të fortit dhe me i forti ndër shqiptarët është zemërimi popullor e shpërthimi popullor si ai që ndodhi në vitin 1913. Ky është 100 vjetori i atij shpërthimi. Ku i dihet se cka ndodh në këtë 100 vjetor? Sepse e ka një arsye pse paria festoi 100 vjetorin e shpalljes së një shteti gjysmak dhe nuk po festoon 100 vjetorin e shpërthimit të marrëzisë kombëtare. Paria e din se nuk ka asnjë mundësi që të përmbajë shpërthimin popullor që po erdhi, edhe po erdhi në formën e qelbit, ta ndalojë e ta përmbajë.

PAria e di se oqeani është gjithnjë më i qetë para se të fillojë stuhia. Dhe populli trazohet zakonisht para zgjedhjeve. Prandaj, paria e Tiranës po iu afrohet  këtyre zgjedhjeve me një ndjenjë pasigurie të theksuar. Natyrisht që në takime, mitingje, e në fushatat respektive, pasiguria e parisë as nuk shihet e as nuk ndjehet. Prijatarët janë të gjithë delirantë dhe e shohin veten si fitimtarë, e paraqesin veten si fitimtarë, dhe militantët e tyre kanë nisur që të sillen si mbështetës të fitimtarëve. Mirëpo poshtë kores së vetësigurisë dhe arrogancës së parisë ka një numër faktorësh që e bëjnë lojën krejtësisht të paparashikueshme dhe të pakontrollueshme. Paria e Tiranës ka vetëm një ëndërr. E megjithatë, paria ka një numër të theksuar ankthesh që e shqetësojnë së tepërmi. Në këtë seri shkrimesh do të merrem me ëndrrën dhe me pesëmbëdhjetë ankthet e parisë së Tiranës.

1. Ëndrra e Parisë së Tiranës

Paria shpreson që mbas një përplasjeje të furishme e të pandërprerë në shtyp, në të cilën do të përtypen e përmenden kurvëritë, poshtërsitë, hajnitë, dashnoret e dashnorët e familjeve, krimet e dorës së dytë, vjedhjet e tenderat, hidrocentralet e klanet e krimit, lidhjet e dyshimta, Tan Lepri e Rrahmoni, 10 e 20 përqindshat, në fund do të ketë një përshkallëzim përtej fakteve që i din e gjithë Tirana e bile edhe Diaspora shqiptare e Timbuktusë. Analistët, komentatorët, opinionistët, mentarët e të gjithë ata që presin një kockë do të hidhen në sulm për të degjeneruar e zvetënuar njerëzit e palës kundërshtare sepse ose do të jesh me ne ose kundër nesh. Fushata do të fillojë t’i ngjajë Big Brother, edhe pse këta nuk do t’i shohim të flejnë bashkë.  Ai që do ti vjedhë votat më të shumta do të ngrejë duart simbas parimit “Qe Baba duart…” Më në fund, votuesit e luajtur mendsh dhe të bombarduar me dizinformacion do të shkojnë të zgjedhin të keqen më të vogël.

Mirëpo paria i ka marrë masat që votuesit të mos votojnë, të themi, AKZ apo FRD. Si do ti votojnë ata kur votën e tyre e hedhin komisionerët e partive kryesore? Bamir Topi ndoshta e merr votën e vet, sepse shumica e ish-berishistëve që nuk kanë ku shkojnë e që nuk do të jenë më në lista ndoshta e mbështesin, ndoshta e ku i dihet edhe me pak ndihmë nga dikush i interesuar i bën vend vetes në Kuvend. Por AKZ nuk ka shans sepse nuk e mbron njeri, votat e saja vijnë shumica nga anti-berishistët dhe gjithsesi PBDNJ ka tre vende të sigurta në parlament dhe gjashtë grekë në listat e partive të tjera dhe PS ka qënë gjithnjë partia e grekëve.  Pse duhet t’ia mbrojë kush votat AKZ-së? Pala e pakënaqur do të bëjë nja dy mitingje të egra, takimet e KQZ do të jepen live, dhe të gjithë shqiptarët do të rrinë pa punë duke parë televizor në kafene, duke pirë kafe dhe duke pritur që t’iu bjerë njëri nga tre IPhone për ‘ndonjë gjë të vogël’ që pak a shumë përkthehet si punë e pistë diku tjetër.

Por, në fund, mbasi njerëzit të jenë të lodhur në maksimum, mbasi të përmenden 1997 e 1998, e mbasi të thuhet se kështu janë të gjithë, në skenë do të ndërhyjnë të huajt dhe do të caktojnë fitimtarin. Në këtë rast, kryetari i partisë humbëse do të shkojë tek njerëzit e vet e do t’u thotë se nuk e mbajmë dot BE-në me bukë, nuk kemi para, të kuptojmë situatat dhe ta mbyllim këtë punë. Shteti iu fal paratë partive të vogla, kutitë janë e mbesin transparente në KQZ, paria thotë se sherri ishte për fushatë, dhe me një qeveri me bazë të gjerë mbyllet loja e zgjidhet halli. Të gjtihë të inkriminuarit kanë marrë viza e kanë blerë restaurant jashtë shtetit, e kështu mund të fillojë vjedhja nga fillimi. Askush nuk humbet, shqiptarët e hanë sapunin për djathë dhe deri në zgjedhjet e tjera merren përnatë me Blendi Fevziun, Cim Pekën, Arian Canis, Ilva Taren, Ruzhdijen dhe Big Brother dhe i fusin një “hajt ma, s’kena cka me ba…” dhe kthehen tek jetesa e tek poshtërsitë e vogla të përditshme. Kjo është ëndrra e parisë së Tiranës. Me pesëmbëdhjetë ankthet e parisë do të merren në shkrimet që vijojnë.

Advertisements

KATUNDARIZIMI: PROBLEMI I MENDESISE KATUNDARE SI SEMUNDJA E POLITIKES BASHKEKOHORE SHQIPTARE

(Nga PERRALLAT E TRANZICIONIT SHQIPTAR, 2012:394-420)

Në këtë shkrim do të përqëndrohem në analizimin e mendësisë katundare dhe në rolin që luan kjo mendësi në shoqërinë shqiptare. Në fushën e studimeve shoqërore, ka një traditë të dallueshme që i vendos kulturën dhe mendësitë popullore, mentalité populaires, në qendër të analizës së proceseve historike shoqërore. Në rastin shqiptar nuk ka analiza të thelluara të mendësive popullore, sidomos të evolucionit të mendësisë popullore gjatë tranzicionit. Mendësia popullore është analizuar gjerë e në thellësi gjatë kohës së sistemit enverist si, për shembull, kur sjelljet tipike katundare paraqiteshin si të gabuara apo të prapambetura. Por, përplasja midis mendësisë popullore dhe mendësisë që kërkonte të promovonte e të nguliste në shoqëri sistemi enverist, është subjekt që kërkon shumë vëmendje dhe një analizë më të thellë, se sa janë mundësitë këtu.

Në këtë shkrim, qëllimi është që të vihet në dukje natyra specifike e mendësisë sunduese popullore ndër shqiptarët gjatë tranzicionit. Paria flet për ideologji universaliste, si socializëm apo liberalizëm. Unë mendoj se mendësia sunduese është mendësia katundare. Argumenti im është se mendësia katundare është është problemi kryesor me të cilin përballemi. Problemi dhe pengesa kryesore në rrugën e transformimit dhe të modernizimit të vërtetë të shoqërisë është procesi i katundarizimit të gjithanshëm të shoqërisë. Mendësia katundare është në themel të sjelljes së popullit dhe të parisë sunduese. Mendësia katundare është tipari kryesor i kulturës tonë kombëtare dhe politike gjatë tranzicionit.

Megjithatë edhe pse ata janë katundarë apo sillen si katundarë, vetë paria dhe prijatarët e saj vijnë nga shtigje dhe përvoja të tjera. Në rastin e parisë sunduese, që vjen në masë të madhe nga njerëz të shkolluar dhe me përvojë pune shtetërore për një kohë të gjatë, mendësia katundare është vetëm një instrument kontrolli, për të ruajtur pushtetin e tyre mbi shqiptarët. Prandaj edhe duhet bërë dallimi midis katundarëve, që e shohin botën në një mënyrë të caktuar dhe parisë, që e ka përdorur dhe e përdor këtë mendësi pa besuar në të. Megjithatë, një pjesë e saj ka arritur deri në atë pikë sa e ka internalizuar këtë mendësi dhe janë kthyer në origjinë. Por, nuk ka dyshim se përdorimi dhe kultivimi i mendësisë katundare ka qenë një zgjidhje e qëllimtë e parisë, me synime të qarta të ruajtjes së pushtetit dhe të interesave të shtresës së parisë. Pavarësisht urbanizimit formal, d.m.th. të lëvizjes së masave të gjera nga katundet në qytete, në tri valët historike të viteve 1930-1942, 1950-70 dhe 1990-2000, mendësia e masës dërmuese të shqiptarëve ka qenë dhe ka mbetur një tipike mendësi katundare.

Argumenti këtu mund të përmblidhet në pak fjali. Në vitin 1990, paria dhe intelektualët e kanë pasur shansin historik që të ndaheshin me këtë mendësi dhe të drejtonin shqiptarët në rrugën e duhur. Ata qëllimisht zgjodhën rrugën më të keqe, vendosën të ndjekin mendësinë katundare. Në vend që të udhëhiqnin popullin, ata ndoqën vetëm interesat e tyre të ngushta. Zgjidhja e tyre i ka sjellur shqiptarët në këtë gjendje kritike. Rruga që zgjodhën i bënë përgjegjës të padiskutueshëm të këtij krimi historik, sepse ata e zgjodhën këtë rrugë me vetëdije të plotë dhe pa brejtjen më të vogël të ndërgjegjes.

Ibn Khalduni, katundaria dhe teoria e qarkullimit të parive

Në Prolegomenonin e tij të famshëm, Al Mukaddima, mendimtari i shquar arab i shekullit të 14-të, Ibn Khaldun paraqet një teori ciklike të konfliktit shoqëror të bazuar në përplasjen midis qytetërimit e barbarizmit. Në thelb, teoria e tij thotë se barbarët (në rastin e tij, beduinët që vijnë nga shkretina) pushtojnë zonat e qytetarizuara, që tashmë janë të sofistikuara, por që janë të zhytura në degjenerim.

Barbarët e rinj, që edhe këta vijnë nga shkretina, i pushtojnë qytetet, të frymëzuar nga një fe e re, apo nga interpretimi i ri i fesë, që ata kërkojnë që të ripërtërihet. Barbarët e radhës (në kontekstin e Ibn Khaldun, beduinët, katundarët e shkretinës) fitojnë, sepse ata kanë kurajo, guxim dhe vlera. Mbi të gjitha, ata fitojnë sepse, për të jetuar në shkretinë, ata kanë zhvilluar organizim e strukturë të mbështetur në lidhje të fuqishme tribale e të gjakut. Kur e përdorin fenë si ideologji mobilizuese, ata ia arrijnë që të krijojnë kohezionin e nevojshëm e masën kritike, për të marrë kontrollin e shtetit. Barbarët bëhen pakica e re e organizuar dhe kompakte që hyn si thika në gjalpë në një shoqëri në dekadencë morale dhe politike. Barbarët i rivitalizojnë këto qendra. Ata e rindërtojnë shtetin dhe e bëjnë efektiv. Mirëpo, për tre-katër breza edhe ata vetë degjenerohen e bëhen të pazotët për të mbajtur pushtetin. Duke u mbështetur tek e njëjta fe, barbarët e rinj organizohen në katundet e tributë e tyre dhe marrin kontrollin e shtetit. Kjo teori njihet si teoria e qarkullimit të parive.

Një aplikim sipërfaqësor i teorisë së Ibn Khaldun në rastin shqiptar do të paraqitej kështu. Çdo tre-katër breza, një masë katundarësh, të etur për prona e për pasuri, turma malësorësh heroikë, të lidhur në strukturë tribale apo me një ideologji të caktuar, të drejtuar nga një grup individësh që kërkojnë pushtet, merr me forcë kontrollin e shtetit. Kur fitojnë, këta zhvendosin parinë e vjetër dhe e vënë shtetin në shërbim të këtij grupi. Katundarët e thjeshtë nxjerrin kunjat e vjetër në nivelin e katundit me bashkëkatundarët e tyre respektivë e, natyrisht, grabisin, vrasin e vjedhin çka iu del përpara, në emër të barazisë e të ligjit të më të fortit. Por, dalëngadalë, paria e asaj mase njerëzish sofistikohet dhe fillon që ta përdorojë shtetin për qëllimet e veta. Për më tepër, ajo vepron kështu duke ndjekur logjikën e forcimit të shtetit. Në rastin tonë, një shembull i mirë është Ahmet Zogu, aristokrati katundar nga Burgajeti i Matit. Një rast tjetër është Enver Hoxha, nipi i kryekatundarit të Gjirokastrës (siç përcaktohet në një dokument të vitit 1916), apo Mehmet Shehu, i biri i sheikut të Çorrushit. Gjatë tranzicionit, kryekatundarët më të njohur janë Sali Berisha nga Viçidoli, Gramoz Ruçi nga Salaria, Fatos Nano nga Lunxhëria dhe Ilir Meta nga Skrapari.

Brezi i parë i shtresës sunduese e mban pushtetin me forcë. Ata i kthejnë katundarët në vendin e tyre, i mbajnë me rrogë, iu japin pasurinë e humbësve, apo bëjnë një reformë agrare. Kur kanë mundësi, ndërtojnë shtetin efektiv. Brezi i dytë i parisë bëhet politik dhe sundon me dinakëri e me zgjuarësi. Ky brez e mban pushtetin duke përdorur monopolin e dijes e rrjetin e lidhjeve, që e bëjnë të pazëvendësueshëm e legjitim, në sajë të fitimit të pushtetit nga ana e brezit të parë. Brezi i tretë bëhet artistik. Këta i harrojnë origjinat e veta katundare e sinqerisht besojnë se janë kryeqytetas të vërtetë. Në vijim, brezi i katërt, vjen i degjeneruar e i zvetënuar. Ky brez është kozmopolit në vlera, i prirur për qejfe dhe i pazoti të sundojë. Në këtë pikë, simbas teorisë së Ibn Khaldun, pritet vërshimi i një masë tjetër malokësh e katundarësh, që i zhvendos edhe këta pjestarë të parisë. Kështu, cikli i qarkullimit të parive fillon prej fillimit. Ai duhet të rinisë me tribu të reja e me një ideologji të re. Gjithnjë, në dukje, por vetëm në dukje ama, shteti është në shërbim të interesit të katundarëve të rradhës. Në fakt, fitimtarja e vërtetë është gjithmonë paria sunduese e grupit të katundarëve, të mobilizuar në bazë të interesave të veshura me ideologjinë e kohës. Problemi shqiptar është se katundarizimi ka shkuar në drejtim të kundërt. Tashmë edhe paria sillet simbas mendësisë katundare, duke mos lejuar as formësimin e daljen e alternativave, por edhe duke e zvetënuar shoqërinë deri në atë pikë sa gjendja duket tërësisht e pashpresë.

Ibn Khalduni dhe rasti shqiptar

Në rastin shqiptar, përvojat tona tregojnë se kjo teori e qarkullimit të parive nuk është e aplikueshme apo e vërtetueshme për disa arsye. Nga një anë, gjatë një shekulli që e kemi pasur shtetin tonë të pavarur, ne i kemi ndrruar paritë sunduese shumë shpesh. Nga ana tjetër, paritë janë zëvendësuar përmes një lufte formale ideologjike të pamëshirshme. Projektet që janë ndjekur kanë qënë modernizuese, por kanë rrjedhur nga tradita krejtësisht të kundërta ideologjike dhe kanë qenë të mbështetura në konceptime krejtësisht të ndryshme të realitetit. Në dy raste (1944 dhe 1990) paritë nuk janë marrë thjesht me kontrollin e shtetit, por me ndryshimin rrënjësor të shoqërisë. Në vitin 1912 e deri më 1939 në krye të shtetit ishin bejlerët e vërtetë, mehmurët me shkollë, dhe figurat e bashkësive fetare. Në vitin 1944 në krye erdhën katundarët dhe pinjollët e shtresave të mesme me gjysëm shkolle në Perëndim. Në vitin 1990 në krye mbeti paria sunduese, tashmë shumë e sofistikuar në përvoja dhe e zgjeruar me intelektualët dhe profesoratin universitar. Asnjëri grup nuk ka ndenjur në kontroll të shtetit më shumë se dy breza. Tradita jonë, në kohë kaq të shkurtër, njeh zëvendësimin, zgjerimin, transformimin, por edhe eliminimin e parive nga fitimtarët e radhës. Grupi i ri fitimtar, jo vetëm që e ka spostuar parinë sunduese të deriatëhershme nga rolet kryesore, por edhe shpesh i ka mënjanuar apo zhdukur fizikisht. Kështu ndodhi në vitin 1944 me ata elementë të parisë sunduese të deriatëhershme, që nuk u larguan. Metoda e preferuar e eliminimit të parisë gjatë tranzicionit ka qenë kooptimi ose mërgimi i detyruar.

Struktura e veçantë e organizimit tonë shoqëror ka çuar në formësimin e disa paradokseve unike shqiptare. Përfundimi kryesor që duhet vënë në pah është se, në vend që në vend të ndërtimit të shtetit, qoftë edhe në shërbim të vet, paria sunduese e rradhës është treguar po aq, në mos më shumë e katundarizuar se vetë katundarët që e sollën dhe që e mbajnë në pushtet. Ky është paradoksi i vërtetë i politikës shqiptare. Ndërtimi i shtetit dhe i strukturave nuk bëhet për të ndërtuar një shtet, që do të ishte në shërbim të të gjithëve. Ndërtimi i shtetit dhe i strukturave bëhet për të ruajtur kontrollin e klanit të caktuar katundar, ose të aleancës së disa klaneve katundare, mbi ngastrën e pushtetit. Politika që luhej në krye të shtetit ishte një ripërsëritje e sjelljes së katundarëve në katund. Kjo ndodh për shkak se shoqëria shqiptare e mbi të gjitha, paria sunduese, ka mbetur pre e mendësisë katundare që nuk i lejon shqiptarët që të bëjnë shtetin që duhet. Mungesa e shtetarëve të mirëfilltë, mungesa e një etike dhe morali publik, të rrënjosur në një ideologji që iu shërben të gjithëve, sundimi i një mendësie arriviste dhe materialiste katundareske, janë karakteristika të parive shqiptare. Prandaj edhe teoria ciklike e Ibn Khaldun nuk është e aplikueshme në rastin shqiptar.

Katundi si forma më e përhapur e organizimit të shoqërisë shqiptare

Katundi ka qënë forma më e përhapur e organizimit të shoqërisë shqiptare dhe ka mbetur si i tillë edhe sot. Ka një dallim thelbësor midis fshatit dhe katundit. Ky dallim nuk zhvillohet sa duhet në literature, por ia vlen që ta diskutojmë këtu. Thënë përmbledhtas, fshati është një numër familjesh, që merren me blegtori apo me bujqësi dhe që janë në varësi ekonomike dhe politike prej parisë sunduese të kohës. Niveli i solidaritetit dhe i vetëdijes si shtresë është i pranishëm, por jo përcaktues deri në atë pikë sa fshati të transformohet në një entitet të mbyllur në vetvete. Katundi është një bashkësi e organizuar dhe kompakte, me struktura të forta shoqërore, me vlera, me hierarki dhe me një mendësi të dallueshme edhe nga katundi tjetër. Në mesjetë katundet tona kanë qenë edhe shtegtare, por me kohë, nën trysninë e shtetit, ka pasur një stabilizim të vendbanimeve dhe të familjeve në katundet e caktuara. Ruajtja e lëvizjeve në bazë të katundit mbështetej në ciklet bujqësore dhe blegtorale por kjo nuk e cënonte thelbin e vetë katundit. Edhe sundimi i familjeve të bejlerëve ishte shumë sipërfaqësor, sepse katundi kishte gjithnjë pronën e vogël apo të madhe të familjes dhe jeta e ritmi i jetës në bashkësinë katundare ishte autonom prej shtetit osman dhe vetë parisë.

Por, katundi shqiptar nuk ka qenë i izoluar. Në parantezë, nëse ka ndonjë gjë që mund të thuhet lidhur me shqiptarët si komb është se, historikisht, në grup ose veç e veç, kudo që ata kanë jetuar, në katund apo në kryeqytetet e perandorive, shumë prej tyre e kanë provuar veten si njerëz të lirë, të aftë, të zgjuar, e krijues. Mbi të gjitha, shqiptarët janë të sprovuar si njerëz që kanë ditur të krijojnë shtete e të mësojnë edhe të tjerët se si të bëjnë shtete e perandori. Ky është një kontribut historik që sado poshtë që të bien shqiptarët si komb edhe po të shkojnë më keq se sa janë tash, askush nuk mundet që t’ua heqë.

Mirëpo, ikja e këtyre figurave të shquara politike e kulturore nga katundi respektiv, nuk e ka ndrruar ritmin e jetës në katund. Nga ana tjetër, autonomia e katundit ka qenë e theksuar, por katundi shqiptar nuk ka qenë asnjëherë i shkëputur nga shteti. Lidhja e kandarëve shqiptarë me shtetin ka qenë jetike. Punësimi i katundarëve nga shteti, si bashibozukë, jeniçerë, apo dervenxhinj ishte një formë mërgimi nga katundi. Jeta e vërtetë zhvillohej në katund. Katundi ishte, në një farë mënyre, qendra e universit të tyre,madje edhe e atyre shqiptarëve që punonin për shtetin osman dhe të gjithë synonin që të ktheheshin atje, të gjallë a të vdekur. Kështu, Sinan Pasha kërkoi të varrosej në Kaninë, Mehmet Pashë Qyprilliu ngriti xhaminë e Roshnikut, Koxha Sinan Pasha ngriti xhaminë e Prizrenit, Mustafa Koçibej kërkoj të varrosej në Mborje e me radhë.

Prandaj, duhet theksuar se nga të gjithë figurat që iu bëjnë nder shqiptarëve në historinë e tyre, shumica e kanë rrënjën në një nga katundet e panumërta të trojeve shqiptare. Ashtu ishin kohët, katundi shqiptar, i madh apo i vogël, ishte djepi që lindi figura madhore të historisë e të mendimit politik, shoqëror, dhe kulturor të shteteve, ku ishin të përfshirë edhe shqiptarët. Kështu, Mustafa Koçibej, Volteri i Lindjes, ishte nga Mborja, Frang Bardhi ishte nga Nënshati, Pjetër Bogdani nga Hasi i Thatë, Shemsedin Samiu ishte nga Frashëri, Arkitekt Sinani ishte nga Bicaj i Kukësit, Gjergj Fishta nga Fishta, Binak Alia nga Krasniqja, Sefë Kosharja nga Kosharja, Petro Nini Luarasi nga Luarasi, pa numëruar këtu figurat politike, si Skënderbeu nga Kastrioti, Iljaz Mirahori nga Panariti, Ajaz pasha nga Himara, Qyprilijtë nga Roshniku i Beratit, Ismail Pashë Velabishti nga Velabishti, Bushatllinjtë nga Kosmaçi, Zef Ndok Illia nga Jubani, Anastas Kullurioti nga Salamina, Mustafa Pashë Bajraktari, që ishte po nga Mborja e Korçës, Mehmet Ali Pasha ishte nga një katund afër Mesarës, Ahmet Zogu nga Burgajeti, Bajram Curri nga Malësia e Gjakovës, Fan Noli nga Ibrik Tepe, Isa Boletini nga Boletini, Lleshi i Zi prej Oroshit e me rradhë. Mund të thuhet pa frikë se nuk ka një katund të banuar me shqiptarë, që nuk e ka një figurë të njohur që ka lënë gjurmë në histori. Historia e shqiptarëve është historia e katundarëve fisnikë, me largpamësi, mençuri, me aftësi të rralla drejtuese, me dinjitet, e me zotësi shtetformuese. Ky lloj shqiptari i është imponuar botës. E jo vetëm në politikë. Mirëpo, problemi është se këta që bënë shtete për të tjerët, ishin vetëm katundarë ndër shqiptarë. Historia e shqiptarëve është historia e katundit të tyre.

Mund të thuhet pa frikë se katundari shqiptar ka kenë figurë me interes e historisë shqiptare edhe në fushën kulturore, qoftë kur ka kenë jeniçer, si Hasan Zyko Kamberi nga Leskoviku apo Nezimi i Frakullës, klerik si Mulla Hysen Dobraçi nga Dobraçi, enciklopedist si Shemsedin Samiu nga Frashëri, apo poet politik si Dritëro Agolli prej Menkulasit.Në historinë e shtetit shqiptar, natyrisht që ka edhe shumë katundarë, që kanë bërë dëm sa s’thuhet. Këtu mund të përmenden, bie fjala, Haxhi Qamili nga Sharra, Lalë Krosi prej Klosit, Mehmet Shehu nga Çorrushi, Hysni Kapo nga Tragjasi, Gramoz Pashko nga Vodica, Pjetër Arbnori prej Shirokës e shumë e shumë katundarë e stërnipa katundarësh të tjerë, që kanë lënë emër shumë të diskutueshëm në jetën politike shqiptare.

Duhet thënë se ne të gjithë shqiptarët i njohin dhe i dinë origjinat katundare, pavarësisht se kur janë shkëputur prej katundit. Kur nuk e pranojnë hapur, origjinën e tyre katundare e tregojnë mbiemrat e llagapet, sidomos ato që u ndrruan gjatë kohës së Enver Hoxhës e që askush nuk don t’i përmendë më. Kur nuk e tregojnë mbiemrat, origjinën e tregojnë njerëzit që japin intervistat për familjet e “shquara” dhe “fisnike”. Në këto intervista, shihet se si këta individë nuk munden të shkojnë as tre-katër breza më larg ,pa ndeshë stërgjyshër që kanë qenë katundarë. Shembulli më i mirë i ilustrimit të origjinave tona katundare ishte mbledhja e familjeve “fisnike e aristokrate”, që u bë në Tiranë disa vite më parë. Shumica dërmuese e pjesëmarrësve ishin trashëgimtarët e reshperëve, esnafëve e të bakallëve të dikurshëm.

Më e keqja është se edhe qytetet tona, deri në fillim të Luftës së Dytë Botërore, ishin katunde të zgjeruara. Familjet jetonin si në katund. Dyert më të njohura qytetare rrisnin edhe fiq, rrush, hudhra, spinak e kastraveca në bahçen e shtëpisë. Mirëpo, për shkak të nevojave ideologjike të sistemeve që kaluam, dallimi midis katundit dhe qytetit është i theksuar më shumë se sa duhet në literaturë. Ky dallim është i bartur deri në ekstrem edhe në mendësinë e njerëzve, që shohin një mur të pakalueshëm midis qytetarëve dhe katundarëve. Ky mur ndoshta ekziston në Francë apo në Itali, por ndër ne ka qenë një rrugë dykalimshe. Për këtë arsye, d.m.th., që edhe kur iknin nga katundi, nuk shkëputej katundi prej tyre, mendësia katundare ka qenë mbisunduese ndër shqiptarët. Origjinat e njohura të shumicës shqiptare janë në katunde. Prandaj edhe nuk duhet të habitemi aspak që në krye të politikës shqiptare, ishin e janë kryesisht njerëz, familjet e të cilëve kanë jetuar në lagjet e katundet paksa jashtë qyteteve, disa të tjerë që blenë pasuritë e zotnive të tyre të deridjeshëm, apo disa të tjerë që u pasuruan në mënyra të dyshimta dhe me spekulime të hapura. Në krye të politikës shqiptare kanë dalë gjithnjë katundarët e stërnipat e katundarëve, në veçanti ata që e morën pronën me pushkë në dorë, qoftë si jeniçerë, si bashibozukë, si xhandarë, si partizanë, apo si antikomunistë. Historia shqiptare është e mbushur me katundarë, që duan të jenë të famshëm e të mëdhenj në katundin e në klanin e vet.

Edhe sot realiteti shqiptar, jo vetëm në shtetin shqiptar, është se partitë kryesore e shteti drejtohen nga katundarë, sado të fisëm në katundin e tyre, por katundarë gjithsesi. Asnjëri prej atyre që na drejton nuk i kalon dy breza në zona qytetase: Gramoz Ruçi e Valentina Leskaj vijnë nga Salaria e Tepelenës, Sali Berisha vjen nga Viçidoli i Tropojës, Ilir Meta vjen nga Skrapari, Fatos Nano nga Lunxhëria, apo Skënder Gjinushi nga Kurveleshi, pa llogaritur të tjerët, që nuk duan të tregojnë se çfarë janë. Ka shumë që ende nuk e dinë se a janë shqiptarë, çobanë, palikaris, konjarë apo jeniçerë të adaptuar. Megjithatë, të gjithë e dinë se janë katundarë, por refuzojnë që ta pranojnë këtë. Duhet pranuar se kur vjen puna me e bërë biografinë e vet, dhe për këtë i kemi biografitë që kanë lënë në Arkivin e PPSH-së, kur kanë qenë anëtarë partie, tre breza e poshtë, të gjithë liderët tanë dalin ose katundarë safi ose të ardhur nga shtresa të varfëra qytetare, që bartin mendësinë katundare. Por problemi është tjetërkund. Problemi është se përtej lustrës së qytetërimit provincial, sjellja e të gjithëve është e sunduar prej mendësisë katundare.

Si shembull ilustrimi do të përmendja përplasjen lidhur me legjitimitetin e grupeve të ndryshme në Tiranë. Deri në vitin 1920, Tirana, në rastin më të mirë, ka qenë një katund i zgjeruar. Në vitin 1945 e mbas, Tirana u popullua me të ardhurit nga Toskëria. Në vitin 1990 u popullua me të ardhurit nga Gegnia. Përkundër vulgarizimit në shtypin e përditshëm, por edhe përkundër thashethemnajës së Tiranës, problemi nuk shtrohet se erdhën katundarët e na zunë tokat apo se na morën shtetin. Në një farë mënyre, është qesharake që të dëgjosh katundarët e malokët që erdhën nga Toskëria në Tiranë e ranë në qytete të tjera në vitin 1945, që të ankohen me sinqeritet të pastër për katundarët e malokët që nga Gegnia ranë në Tiranë e në rrethe të tjera mbas vitit 1991. Shteti shqiptar është i të gjithë katundarëve e malokëve shqiptarë dhe askush nuk ka më shumë të drejta se të tjerët. Askush nuk ka të drejtë që ta ndjejë veten superior ndaj të tjerëve. Para shtetit e para ligjit duhet të jenë të gjithë të barabartë, si katundarët e rinj ashtu edhe të vjetrit.

Natyrisht që jetesa në qytete për disa breza i ka ndryshuar dhe i ka qytetëruar deri në një farë mase shumë prej këtyre katundarëve. Në radhë të parë, duhet theksuar ndryshimi i pësuar prej vetë parisë, si dhe prej intelektualëve dhe profesoratit universitar. Mirëpo, problemi është se edhe pse këta i kanë ikur katundit, nuk ka ikë katundi prej tyre. Gjatë kohës së sistemit të mëparshëm, mendësia katundare ka qenë e mbuluar me një zhguall të ngurtë të ideologjisë enveriste, një moral dhe sjellje që formalisht këta e praktikonin me fanatizmin e nevojshëm në sferën publike. Por, përtej lustrës së jashtme, problemi kryesor me parinë është se e ka pranuar dhe e pranon logjikën e mendësisë katundare si legjitime.

Ka pasur edhe një rrugë tjetër perverse, përmes shkollimit e stërvitjes profesionale, që e ka përforcuar këtë mendësi katundare. Sistemi i mëparshëm ka punuar me intensitet, që t’i thyejë si individë dhe t’i vejë në përdorim të shtresës sunduese. Individualizmi dhe arrivizmi i tyre është në ekstrem. Kjo sjellje individualiste, e acaruar edhe nga jeta e gjatë dhe e vështirë në konvikte e zbore, me një riskë buke të zezë, me shtatë lekë marmalatë fiku apo molle, e me çaj pa sheqer, si dhe përvojat çnderuese e çnjerëzuese në mjerimin e sistemit të kaluar, që synonin me i kthyer në vegla të pashpirt të sistemit, kanë përcaktuar e përcaktojnë sjelljen e tyre edhe në politikën e sotme.

Prandaj edhe problemi themelor i politikës së sotme shqiptare është sundimi i pakundërshtuar i mendësisë katundare. Kjo mendësi është evidente qysh nga fshatrat më të humbur të majave të thepisura të Toskërisë e të Gegnisë, deri në zemër të institucioneve shtetërore. Shteti shqiptar është i drejtuar prej katundarëve, që nuk kanë një pikë ndjenje kombëtare e njerëzore. Këta janë individë që e urrejnë popullin e vet. Mirëpo, nëse populli e pranon mendësinë katundare si legjitime dhe të natyrshme, në rastin e parisë, ajo e ka bërë zgjedhjen e tillë, që të përdorë mendësinë katundare për të ruajtur sundimin e vet. Si duhet kuptuar ky paradoks?

Paradoksi i sundimit të mendësisë katundare në politikën shqiptare

Duke e qëmtuar me vëmendje origjinën e këtij paradoksi, duhet theksuar se, historikisht, katundi ka qënë e mbetet strukturë shumë e fuqishme e sunduese në shoqëritë e në politikën shqiptare. Qytetet e vërteta si qendra politike, kulturore e rrezatimi vlerash e mendësie shtetare kanë qënë të pakta, e këtu mund të përmenden Shkodra, Peja, Gjakova, Prizreni, Shkupi, Berati, dhe Janina. Po ashtu, perandoritë, me të cilat shqiptarët kanë qënë të lidhur, i kanë pasur qendrat vendimmarrëse larg prej trojeve shqiptare. Si pasojë, qytetet shqiptare ku ka qënë përqëndruar fuqia politike e shqiptarëve kanë qënë më shumë qendra tranziti dhe udhëkryqe politike ku familjet sunduese nuk kanë zgjatur më shumë se tre-katër breza.

Shumica e këtyre familjeve me pushtet kanë qënë të lidhura më shumë me qendrën e perandorisë se sa me katundet rreth e rrotull, edhe pse këta i sundonin në emër të asaj perandorie. Bile, edhe kur ato familje, të lidhura si me qendrën e perandorisë, ashtu edhe me shoqërinë e katundarëve e malokëve të krahinës, pra edhe kur kanë pasur rrënjë e mbështetje në shoqërinë e kohës, kane ndenjur në katunde. E në fakt, në Toskëri, katunde si Frashëri apo Libohova kanë pasur më shumë pushtet, kultivim mendësie shtetare e influencë se sa qytetet vetë. Si ilustrim, bie fjala, mund të përmendet Gjirokastra, një qytet që ka qënë i mbushur me duaxhijt e derës së Asllanpashallinjve, aq sa për 50 vjet u sundua me dorë të hekurt prej një gjeorgjiani të adaptuar në atë familje, si Javer Hurshit. Për më tepër, qytetet e tilla kanë qënë shpesh qendra të sunduara e të populluara nga të huajt. Shpesh qytetet e asaj kohe nuk kanë qënë gjë tjetër pos katunde të shtrira e më të populluara se katundet e tjera si Tirana apo Kavaja, ku një pjesë e mirë e të ardhurave të familjes vinte nga bahçja e shtëpisë.

Po ashtu, prej krijimit të shtetit të pavarur e deri tani, paritë e vjetra, veçanërisht ato familje që ishin shumë të lidhura me perandorinë osmane, sepse edhe origjinën e kishin nga kapikulutë, ishin pa rrënjë të thella në popull. Kështu, duke qënë një pakicë e papërfillshme numerikisht, paritë me influencë shtetare, edhe kur ishin nga familje qytetare apo me pasuri të madhe, qofshin nga shtresat tregtare e reshpere muslimane, bektashiane, katolike apo ortodokse, ishin e u bënë edhe më të katundarizuar se ndjekësit e tyre. Pavarësisht pasurive, e pavarësisht formimit sipërfaqësor kulturor, edhe kur e luajtën rolin kryesor në politikën shqiptare, pinjollët e këtyre familjeve e luajtën si katundarë të sofistikuar. Për më keq, me ndejë në majë të pirgut të politikës shumë të turbullt të shekujve të fundit, ata nuk lanë gjë pa bërë. Sot, shumë prej pinjollëve të tyre duhet që të mos harrojnë se shumë prej tyre, edhe kur rrjedhin direkt nga shërbëtorët e shumëkujt, u shkartisën me katundarët fitimtarë të rradhës. Kështu, në një rrugë apo në një tjetër, atapërfunduan duke u kthye indirekt në origjinat e tyne katundare.

Po ashtu, duhet mbajtur në mend se cikli i zëvendësimit të parive ka kenë i tillë, që gjatë ekzistencës së shtetit shqiptar, asnjë pari sunduese nuk ka zgjatur më shumë se dy breza. Për ta përsëritur argumentin, edhe kur kanë sunduar më shumë se dy breza, paritë sunduese kanë rënë pre e katundit dhe kanë sunduar si në katund, me një fjalë, lufta politike e parisë së radhës është zhvilluar për të kontrolluar katundarët e vet besnikë, e jo për t’i transformuar në shtetas e në qytetarë të lidhur pazgjidhshmërisht e parësisht me shtetin. Përjashtim bën, deri-diku, periudha e fillimit të sistemit të partisë-shtet, por, me dështimin e vet të hershëm ekonomik e politik, edhe ai sistem përfundoi në një luftë të mundimshme nga klanet sunduese për të kontrolluar katundarët. Nga ana e tyre, paria sunduese dhe strukturat shtetërore, u sollën si katundarë të vërtetë.

Me të gjithë përjashtimet, me shumë shmangie të përkohshme nga norma, mendësia katundare ka kenë sunduese edhe në krye të partisë-shtet. Udhëheqja kryesore përbëhej, në masë të konsiderueshme, nga katundarë safi. Mjafton të shihet përbërja e Komitetit Qëndror apo e qeverisë. Edhe kur nuk ishin katundarë, influencat mbas këtyre individëve, klanet që i mbështesnin ishin thelbësisht katundare në mendësi. Kjo mendësi u përforcua edhe më shumë, qoftë përmes martesave e familjeve, përmes rrethit shoqëror, strukturave politike-shoqërore apo edhe të vetë traditës sunduese politike. Instrumenti përmes të cilit është arritur mobilizimi e sundimi i masave katundare ka qenë manipulimi i paskrupullt i mendësisë katundare, si dhe ushqimi i kësaj mendësie përmes të gjitha mjeteve e mënyrave të mundshme, derisa është bërë mendësia sunduese ndër shqiptarët. Prandaj, sëmundja e katundarizimit mbetet sëmundja kryesore e politikës së sotme shqiptare. Shkaku kryesor i lëngatës ku jemi, është paria e Tiranës dhe instrumenti i saj i preferuar është mendësia katundare e shoqërisë shqiptare. Paria lufton që të kontrollojë shoqërinë, duke e mbajtur peng të mendësisë katundare. Si pasojë e kësaj përpjekjeje intensive nga ana e parisë për të kontrolluar shtetin e shoqërinë, vetë shoqëria shqiptare ka rënë viktimë e mendësisë së vet. Edhe më keq se aq, paria e ka përvetësuar këtë mendësi dhe, përditë e më shumë, po manifeston sjellje të pastra dhe të të qarta të rrënjosura në mendësinë katundare. Aq thellë kanë shkuar efektet e kësaj politike afatgjatë të parisë sa, sot po ecet simbas parimit katundar se e keqja nuk ka fund. Dhe, në fakt, nuk po merret vesh se ku është fundi i së keqes.

Përkufizimi i katundarit dhe i mendësisë katundare

Eshtë e rëndësishme që të theksohet dallimi midis katundarit dhe shtetasit. Paritë dhe shtresat e qytetarizuara lidhen me shtetin. Shteti bëhet shtylla kryesore e identitetit të tyre. Besnikëria e tyre i shkon së pari shtetit dhe institucioneve. Shteti ndihmon në krijimin dhe në konsolidimin e një kulture politike, në të cilën shtetasi qytetar, jo qytetasi, d.m.th. jo ai që thjesht jeton në qytet, merr pjesë aktive në jetën politike, të bashkësisë dhe kulturore të shoqërisë.

Katundari është ai person shoqëror, i cili merret me prodhimin e vogël bujqësor e blegtoral, me ndihmën e pjesëtarëve të familjes, me siguruar mbijetesën e vet e me përmbushur detyrimet që ka karshi parisë që kontrollon pushtetin politik e ekonomik. Pra, katundari është njeriu i lidhur me tokën e me pronën. Kjo lidhje përcakton edhe ndarjen e punës, format e pronësisë, rolet e funksionet e pjestarëve të familjes, nivelin e lartë të solidaritetit, strukturën e katundit, marrëdhëniet midis katundarëve, por edhe midis katundarëve e pasunarëve, si dhe të katundarëve, shtetit e parisë sunduese. Lidhja e katundarit me shtetin është komplekse. Ajo që Richard Pipes thotë për muzhikun rus, është e aplikueshme në të gjitha kontekstet e katundarëve, “dinakëria dhe përdorimi i forcës garantojnë mbijetesën: katundari përdor dinakërinë, kur është i pafuqishëm dhe dinakërinë me forcën kur është i fuqishëm”. Mendësia katundare buron, së pari, nga kushtet specifike në të cilat katundarët janë të detyruar që të jetojnë e funksionojnë. Morali buron nga interesat. Interesat e katundarëve janë të përjetshme dhe të njëllojta, sepse janë të lidhura me ciklin e prodhimit dhe me nevojën e pashmangshme për të garantuar mbijetesën. Izolimi relativ i shtyn katundarët që të mbështeten në traditën, në zakonin, në sjelljen e sprovuar, që është e moralshme në bashkësinë ku ata jetojnë dhe, mbi të gjitha, në lidhjet familjare e në njohjet personale. Autoriteti më i lartë është pater familias. Shteti, ligji, paria, kultura politike, sistemet e ndryshme të shpërndarjes së pasurisë e të organizimit politik, bile edhe vetë qyteti, nëse nuk është një katund i madh (shtëpi me bahçe ku prodhohet gjithçka që ka nevojë familja) janë elemente të papranueshme për katundarin, sepse janë të papajtueshme me vlerat e me mendësinë e tij. Nderimi dhe dinjiteti kërkohen në bashkësi e jo nga shteti. Po ashtu, nuk ka rëndësi se nga vijnë të ardhurat, apo paratë, ajo që ka rëndësi është se sa ruhet fytyra në katund. Shteti është shfrytëzuesi i përjetshëm, dhe të gjithë katundarët;të cilët,me mendësinë praktike, e shohin shtetin si armikun kryesor të interesave të tyre. Niveli i solidaritetit midis katundarëve është shumë i ndjeshëm. Kjo ndodh, jo aq për shkak të vetëdijes klasore, por se të gjithë e perceptojnë sjelljen morale dhe amorale në mënyrë thuajse identike. Mendësia katundare është kaq shumë influente në kulturën tonë, që është e mbushur me shprehje të tipit “larg vatrës sime,” “qeveria e kap lepurin me qerre”, “gjithkush për veten e vet,” apo “furra e ha nga një.”

Armiku dhe miku përcaktohen në bazë të kësaj mendësie. Forca është kriteri kryesor, dhe forcat janë numrat e klanit. Statusi, nderi dhe dinjiteti fitohen e humben në katund. Thashethemet janë gazeta. Babai është filozofi. Gjykata është pleqnia, e drejta dhe kanuni. Pronësia është e shenjtë. Kultura është ajo e trashëguara, jo e shkruara apo e kultivuara. Dija fitohet rreth oxhakut. Mendësia e grupit mbrrihet përmes diskutimeve pa fund netëve të gjata të dimrit e të ditëve të shiut. Bota e katundarit është bashkësia e tij, sepse aty është mbijetesa. Taksat janë shfrytëzim, sepse katundari mendon se atë që e ka prodhuar vetë duhet ta konsumojë po vetë. Sistemi ekonomik i përkthyer në prodhim dhe kërkesë, është cikli i prodhimit vjetor dhe nevojat e bërthamës familjare.

Mirëpo në një pikë katundarët janë forca më pozitive e një shoqërie. Kuptimi i kombit, si farë, është thelbësisht i ndryshëm midis katundarëve dhe parisë. Duke qenë se katundarët kërkojnë dinjitet e nder e respekt, duke qenë se ata nuk mund të jetojnë jashtë një bashkësie të caktuar, duke qenë se besojnë kaq fort në lidhjen e gjakut, qoftë edhe fiktive, katundarët janë forca e vërtetë e ndryshimit dhe e ripërtëritjes së një shoqërie. Prandaj katundarët janë nacionalistët e vërtetë, sepse për ata, gjaku dhe lidhja e gjakut janë më të rëndësishmet që munden me qenë, dhe kombi transformohet në bashkësinë, në të cilën ata përfshihen natyrshëm. Nëse ka një grup intelektualësh që punon me ndershmëri për këtë arritjen e këtij objektivi politik, atëherë katundarët do të jenë forca e papërballueshme që do ta transformojë shoqërinë në rrugë pozitive. Kjo anë e mendësisë katundare ku nderi, dinjiteti, dhe respekti merren vetëm përmes bashkësisë mban shoqëri të tëra bashkë dhe parinë e tyre nën kontroll të ideologjisë sunduese. Nuk ka nevojë që të shkohet më larg se sa tek gjermanët apo edhe bullgarët.

Por që të kthehem në pikën e diskutimit të elementëve negative të mendësisë, d.m.th., në anën materiale të saj, bota e vërtetë e katundarit është katundi. Prandaj, armiku i tij nuk është shteti që është larg apo paria. Prej katundit, këto janë të paluftueshme. Armiku është katundari tjetër që nuk pajtohet me të për interesa materiale. Me qenë katundar është një mënyre jetese, është edhe një mendësi e dikujt që nuk ikën dot prej botës së vet të vogël. Katundarët janë shumë racionalë, edhe pse njerëzve iu duket se nuk janë. Ata gjithmonë mendojnë, më së pari, për pronën e për veten e tyre. E kur të vihet kjo parësi në qendër të analizës, shihet se shteti e paria, që i kërkojnë e që i marrin produktet e punës së tyre, janë armiq për vdekje. Mirëpo, për shkak se katundari është i lidhur me tokën e me bagëtinë, praktikisht ai është i ngujuar në pronën e vet, ai është peng i pronës së vet. Atij i duhet me dhënë e me marrë me shtetin e me parinë nga pozita të nënshtruara.

Prandaj, edhe kur shteti sillet në mënyrën më të ndyrë të mundshme, katundari nuk merret me shtetin, por ai merret me katundarin tjeter. Kështu, kur ndodhi tufëzimi, katundarët nuk u turrën me mbrojtë njëri-tjetrin, por, literalisht, me dëmtuar njëri-tjetrin. Kur ndodhi grabitja e madhe e tokave dhe e pronave, katundarët tanë nuk u turrën me mbrojtë shtetin e pronën e të gjithëve, por secili prej tyre e lypi atë ngastrën e vet pesë dynymshe dhe, në midis të asaj ngastre, ai ndërtoi kështjellën e familjes. Kjo ngrehinë ishte një shtëpi me shtatë flamure, me model zviceran apo gjerman, me rrugën deri tek dera si dhe me banjon e shtruar me mermer. Mirëpo, mendësia katundare shihet qartë kur vërehet se rruga publike përgjatë këtyre pallateve në midis të tokës së bukës është e mbushur me male plehrash e me gjithfarë rreziqesh për jetën për vetë katundarët. Por katundarët nuk shohin më larg se sa prona e vet. Për ta nuk ekziston hapësira publike.

Lidhja me pronën vetjake, nyja e kërthizës së mendësisë katundare, është edhe pika kyçe në të cilën duhet të përqëndrohemi, për të kuptuar më mirë natyrën e këtij problemi. Katundari, që mendon veç për pronën e vet, e pranon si të natyrshme sjelljen e parisë së Tiranës, që veç vjedh e grabit. Të gjithë mendojnë se kjo sjellje është në rregull. Pavarësisht se argumentet që paraqiten nga paria janë të mbështetura në justifikime e koncepte ideologjike si, bie fjala, “tregu i lire”, “krijimi i borgjezisë”, “vendosja e kapitalizmit” etj., në thelb të gjithë palët bien dakord se parimi “bjeri i forti të ligut”, një parim aq katundar sa s’bëhet më, është sjellje normale. Forcimi e shtimi i pronës është në zemër të mendësisë katundare. Pasanikët nuk munden me qenë gabim. Ndryshe si do të viheshin paratë që kanë? Edhe kur duhet me dënuar dikënd, ai dënohet kur nuk respekton normat e vendosura në katund, d.m.th., kur kapet me presh në duar. Po u kape, mbarove, e humbe dinjitetin. Dhe dinjiteti është gjithçka, bile për katundarin është shumë më i rëndësishëm se vetë prona. Prona e dinjiteti janë dy gjëra për të cilat katundari nuk të fal. Para së gjithash, dinjiteti është i lidhur me poshtërimin në të shkuarën, thjesht sepse askush nuk e di se çka e pret në të ardhmen, anipse gjithkush mendon për të ardhmen.

Prandaj, partitë tona politike dhe e gjithë paria e Tiranës, munden t’i mobilizojnë lehtësisht katundarët, duke i mbajtur peng për të shkuarën e tyre. Lehtësia e mobilizimit katundar ndodh sepse të gjithë palëve, politikanët tanë, ua kujtojnë kohën kur kanë qenë ose sundues apo shtresë e mirë e në gjendje, ose të përndjekur nga sunduesit e rradhës. Ky është kali ideologjik që duan të kalërojnë që të dy segmentet e parisë, çka vihet qartë në dukje sa herë që kanë përplasje e zgjedhje. Së bashku me lejimin e vjedhjes e të korrupsionit, gërricja e plagës së poshtërimit dhe ngacmimi në dinjitetin e njerëzve është çelësi i suksesit të parisë. Prandaj edhe mekanizmi kryesor për të përhapur opinionet që i interesojnë parisë janë thashethemet. Njerëzit besojnë atë që iu thuhet.

Mendësia katundare, është parakapitaliste dhe në strukturën e shoqërisë shqiptare ishte mbisunduese dhe e gjithkundgjindshme edhe në sistemin enverist, edhe më parë, në të gjitha sistemet e tjera. Në të gjithë kohët, paria kishte në mendësinë e saj, si objektiv parësor, ndërtimin e strukturave institucionale që janë armiqësore ndaj katundit. Edhe kur paria ishte e angazhuar në ndërtimin e shtetit, të socializmit apo edhe ndërtimin e kapitalizmit, ajo kurrë nuk arriti të bënte atë që duhej, sepse edhe vetë ishte e rritur me mendësinë katundare dhe funksiononte në bazë të vlerave të mendësisë katundare. Shumë vetë brenda strukturave të parisë vinin nga katunde që kishin qenë të lidhur në kërthizë me shtetin osman. Këto katunde kishin një strukturë ushtarake e kuptim të politikës në nivelin e shtetit, siç ishin, bie fjala, katundet e jeniçerëve, të transformuar në bektashinj, në Toskëri. Prapë se prapë mendësia katundare ishte sunduese, si në sjelljen personale, ashtu edhe në organizimin familjar, të klanit dhe të fshatit edhe në Toskëri edhe në Gegni.

Frika e dyfishtë e humbjes së pronës e të dinjitetit i mban katundarët të lidhur me parinë. Për sa kohë që paria i lë vjedhin e grabisin, me ndërtuar pa leje, mos me paguar taksat, mos me krye detyrimet qytetare e shtetërore; sa kohë që i lë me i zgjidhë të gjithë hallet e problemet e tyre në mënyrë private e në nivelin e katundit, punët janë mirë. Katundarët nuk ia lënë fajin parisë. Faji i piramidave ishte faji i atyre që vunë paret “dhe e hëngrën” se “vetë e patën fajin”. Ata që përfituan prej interesave, “ishin të zotët, bravo iu qoftë”, apo “hallall ta baftë Zoti, mor lal”. Sa për qeveritarët, “fajin e patën vetë” ata njerëzit që vuajnë nën sundimin e tyre. Katundarët gjithmonë e gjejnë një mënyrë me u armiqësuar me njëri-tjetrin, por kurrë nuk armiqësohen me ata që sundojnë e që nuk lënë gjë pa bërë në kurriz të tyre. Njeriu e di se po sillet si katundar bash atëherë kur e di se paria po ta punon të zezën, e prapë nuk b’zan, por e mbështet. Gjithkush e di se po sillet si katundar kur dikush nga paria flet për integrimin evropian, për rritjen më të lartë ekonomike në botë, për popullin e lumtur, i fut njerëzit në grevë urie, shan “çeçenët” e “malokët”, kalon ligjin për homoseksualët, flet si Enver Hoxha, e bën të bardhën të zezë, dhe individit si qytetar nuk i bën fare përshtypje. Edhe kur e di se po mashtrohesh haptazi, e prapë se prapë shkon në miting apo futesh në grevë urie për të mbështetur interesin e pjestarit të parisë, individi shërben si shprehja më e mirë e mendësisë katundare.

Ilustrimi ma i qartë i sundimit të mendësisë katundare është dukja e gatishmërisë për dhënien e jetës për parinë. Edhe kur dihet e kur shihet qartë se kjo pari mendon veç për veten e vet, se ajo e përbuz popullin e katundarët e vet, prapë se prapë, me qindra-mijëra njerëz dalin me flamuj të kuq apo blu, në mitingun e rradhës. Përshtypja është se të gjithë janë militantë. Por, kur i analizon fotografitë e mitingjeve, të dalin rreth pesë milionë pjesëmarrës. Kjo do të thotë se, tamam simbas mendësisë katundare, shumë njerëz shkojnë në të gjitha mitingjet që bëhen, me flamurë, e me karta anëtarësimi në xhepa, duke zgjedhur të keqen më të vogël e duke mos e prishur me kënd. Gjithkush po mendon për veten e vet.

Dy shembuj që ilustrojnë paradoksin e lidhjes së parisë me popullin

Këtu ia vlen që të jepen dy shembuj nga sjellja e shoqërisë shqiptare, për të ilustruar sundimin e mendësisë katundare. Së pari, ka një arsye pse lezhjanët dalin në protestë disa herë kundër nje sjelljeje, të papranueshme për ata, të një banori të qytetit të tyre. Punët kanë shkuar keq, deri në atë pikë sa qytetarët e kërcënojnë me jetë familjen e këtij individi. Bindja, se dalja e një banori të Lezhës me orientime të ndryshme seksuale, është fyerje për të gjithëëLezhën, është pak problematike. Zgjedhja personale e atij njeriu nuk ka pse t’i fyejë lezhjanët. Gjithkush i bën zgjedhjet e veta. Paradoksi fillon kur, në të njëjtën kohë, po këta lezhjanë mbështesin fuqimisht kryetarin e një partie si Sali Berisha, që kërkon në parlament legalizimin e martesave të individëve të tillë. Ajo që është edhe më e çuditshme, asnjë nga këta protestues lezhjanë nuk e mori mundimin që të bënte një protestë në Lezhë, apo në Tiranë, për të mbrojtur nderin e shtetit e të kombit shqiptar nga ligji për lirinë e homoseksualëve.

Një shembull tjetër është dalja e qindra mijëra njerëzve në bulevard në mbështetje të politikës së kryetarit të një partie, qoftë ky Edi Rama apo Sali Berisha. Dalja e këtyre njerëzve në miting, në emër të një numri kërkesash, që në thelb janë tërësisht irracionale nga këndvështrimi i qytetarit e i katundarit normal, por që janë krejtësisht të kuptueshme kur mbahet parasysh interesi i ngushtë i kryekatundarit të rradhës, është paradoksale.

Pse është paradoksale? Para zgjedhjeve, këta dy udhëheqës të parisë së Tiranës dhe të deleguarit e tyre, Kastriot Islami e Ilir Rusmajli, ranë dakord që të ndërtonin një sistem zgjedhor, që do të eleminonte partitë e vogla politike. Këta kishin rënë dakord të bënin një qeveri teknike me mirëkuptim dhe, kështu, duke e konsoliduar një herë e mirë sistemin oligarkik, ata do të përqëndronin pushtetin në duart e tyre. Mirëpo, disa i kishin bërë llogaritë gabim. Sapo iu dha mundësia, Sali Berisha i iku pazarit dhe u soll sipas vlerave e mendësisë që e karakterizojnë atë vetë por edhe të gjithë parinë.

Tash, vala e protestave do të vazhdojë me intensitet nga të dy palët. Sharjet e ofendimet, që kanë botuar e që botojnë në mediat nën kontrollin e tyre respektiv, nuk kanë njohur e nuk do të njohin kufinj. Në këtë përplasjen e rradhës, interesat e tyre janë jetike. Njëri do të rrijë në pushtet e tjetri do të marrë pushtetin. Të dy nuk rrinë dot në një karrike. Atëherë, ai që nuk e zë karriken, duhet t’ia bëjë jetën tjetrit sa më të vështirë që të jetë e mundur. Sjellje tipike e mendësisë katundare. Prandaj edhe politikanët i drejtohen rrugës. Aftësia e tyre, për të mbledhur në bulevard me qindra mijëra njerëz, i mahnit vëzhguesit e huaj. Këta nuk dinë se si ta shpjegojnë këtë paradoks shqiptar. Por, natyrisht, kjo lloj sjelljeje bëhet lehtësisht e kuptueshme, kur mbahet parasysh mendësia katundare. Katundarët po luftojnë për interesat e parisë.

Megjithatë, kur e krahason me problematikën shqiptare, nuk ka se si të mos të të bëjë përshtypje një sjellje e tillë. Të bën përshtypje mungesa e përplotë e kurajos qytetare për të protestuar për mungesën e kushteve elementare të jetesës shoqërore. Të bën përshtypje, kur ndeshesh me rastet e abuzimit flagrant të katundarizmit me shtetin dhe me institucionet në teë gjithë nivelet. Të bën përshtypje, mungesa e kurajos qytetare për të kundërshtuar korrupsionin, banditizmin, mashtrimin, zvetënimin e parisë e me rradhë. Prapë, çelësi i shpjegimit është mendësia katundare. Shteti dhe kombi janë në një gjendje të mjerueshme. Mirëpo, në të njëjtën kohë, askush nuk e can kokën se në shtetin shqiptar vidhet me të dy duart, se bëhen ndërtime pa leje, se uji i pijshëm vjen me tepricat e gjirizit e të tjera dukuri, që të bëjnë shumë përshtypje. Të gjithë mendojnë vetëm për veten e tyre.

Pse paria e Tiranës është fajtore për gjendjen?

Për shkak të trysnisë së politikës, të acaruar deri në ekstrem, për shkak të luftës midis klaneve dhe palëve të parisë, si dhe të nevojave të organizimit brenda klaneve, vetë paria enveriste u dorëzua dhe gradualisht adaptoi mendësinë klanore katundare. Kjo u vërejt menjëherë gjatë e mbas vendosjes së sistemit parti-shtet në vitin 1944 dhe shpërtheu me përplasjen e klaneve Hoxha dhe Shehu në vitet 1970. Pra, përplasja klanore u acarua në pika kritike, por mendësia katundare ishte e pranishme dhe sistematikisht e evidentueshme në sjelljen e parisë sunduese gjatë gjithë kohës së sundimit të sistemit enverist. Gjatë gjithë kësaj kohe, aleancat, që mund të kishin nisur nga mendësi e përvoja komunitare, përfunduan duke u bërë klanore. Të gjithë lidhjet e palëve të parisë u çimentuan dhe u kultivuan në bazë të kësaj mendësie. Edhe goditjet u dhanë në bazë të kësaj mendësie ,duke e sulmuar klanin respektiv me rrënjë e me degë. Klanet e ndryshme, që dolën si humbës nga përplasjet, e ruajtën mendësinë e klanit. Klanet që fituan i shtërnguan rradhët edhe më shumë. Shteti shqiptar ishte i modeluar sipas modelit sovjetik, por mendësia e shtetarëve ishte tipike e katundarëve jeniçerë osmanë. Mirëpo, si paria, ashtu edhe inteligjencia ishin të detyruar që të silleshin simbas një sistemi vlerash morale, që ishte krejtësisht i papajtueshëm me mendësinë katundare. Të gjithë ishin të shkolluar dhe kishin aq mend sa të bënin zgjidhjen që duhej. Por zgjidhja që ata bënë ishte që të punonin për veten e tyre dhe kundër popullit të vet.

Gjendja nuk ishte e lehtë por ata duhej të udhëhiqnin, sepse vetë e morën përsipër atë detyrë. Fundi i atij sistemi hibrid enveristo-katundar, na gjeti pa një shoqëri me mendësi të kultivuar qytetare dhe me vlera demokratike, por me katundarë që jetonin me bukë misri me ujë e sheqer, si dhe me masat e gjera të shtresave urbane të proletarizuara, apo me katundarë të transplantuar në qytete. Të gjithë mendonin si katundarë, ose silleshin hapur si katundarë. Megjithatë, në kapërcyell të ndrrimit të sistemeve, paria dhe “intelektualët e shquar” e kishin një kapital të madh politik, që mund ta përdornin për të futur proceset në rrugën e duhur. Zgjidhja që ata duhej të bënin duhej të ishte që të përdornin ndjenjat kombëtare, dëshirën për të jetuar me nder e me dinjitet të katundarit shqiptar, për të ndërtuar një shtet-komb modern.

Në shtetin shqiptar nuk pati revolucion të mirëfilltë. Paria kërkonte ndryshimin, intelektualët ishin krejtësisht të paralizuar dhe në shërbim të parisë. Forca më progresive e shoqërisë ishin studentët. Mirëpo, kur vjen puna tek revolucionet, nuk ka rëndësi se kush është faktori qendror në ngjarjen kryesore. Faktori më me rëndësi është se sa janë të aftë intelektualët që të mobilizojnë shtresat e ndryshme dhe, në veçanti, katundarët. Faktori kryesor në çdo revolucion është katundaria dhe fshatarësia. Aleanca arriviste midis parisë, shtresave urbane të proletarizuara, por me mendësi të theksuar katundare, intelektualëve dhe katundarëve tanë në vitin 1991 ishte aleanca më e rrezikshme dhe vdekjeprurëse që mund të bëhej për demokracinë. Emëruesi i përbashkët ishte interesi personal dhe i ngushtë, tipik për mendësinë katundare. Shumica kishin një dyshim të thellë ndaj shtetit. Shumica kishin një ide të shtrembër për kapitalizmin e për të ardhmen. Shumica e shihnin sistemin demokratik si një një sistem që duhej manipuluar. Ishte shumë e vështirë, për të mos thënë e pamundur, që këta të dilnin nga mendësia katundare, që e shihte gjithçka të lidhur me klanin, me familjen, dhe interesat e ngushta të tyre. Por po të ruhej shteti, edhe katundarët do të përmbaheshin dhe nuk do të kishin shkuar gjërat në atë pikë.

Tranzicioni filloi me shembjen e shtetit. Kolapsi ekonomik i qëllimtë dhe i inkurajuar prej vetë parisë, i acaroi këto marrëdhënie dhe nxori në plan të parë rëndësinë e klanit dhe të lidhjeve politike për parinë. Mirëpo, në të njëjtën kohë, tranzicioni krijoi mundësi të jashtëzakonshme për katundarët. Duke mos e pranuar sistemin e vendosur si legjitim, katundarët tanë përdorën të gjithë hapësirat e mundshme për të ndjekur objektivat e tyre të mbijetesës. Shembja e shtetit dhe heqja dorë nga ana e parisë e të qeverisurit të vendit, çuan në grabitje në masë të pronës dhe të pasurisë private dhe të përbashkët. Mirëpo ky nuk ishte atomizim, thërmim i shoqërisë. Katundarët nuk grabitën tokat e njeri-tjetrit në katundin e vet. Atje tokat u ndanë sipas normave katundare dhe gjithkush mori tokën e vet. Ajo që ndodhi ishte një zhvendosje masive, në bazë katundi dhe klani në zonat e në hapësirat e mundshme. Në këtë mënyrë, katundi nuk ishte më një strukturë e izoluar që kontrollohej nga shteti. Nën zhguallin e një urbanizimi fiktiv, katundi u bë njësia bazë e shtetit. Shteti u bë një katund gjigand. Katundi më i madh në botë, me disa shtresa e mbishtresa katundarësh është Tirana.

Parësia e politikës mbi ekonominë përcaktoi edhe natyrën e konfliktit midis palëve të parisë. Zgjidhja që ata bënë për të ndërtuar një system, ku që është gjithkund endemik, anipse i përmbajtur deri në një nivel ose në një tjetër, e detyroi parinë sunduese që të hiqte dorë nga projekti i vet i transformimit të shoqërisë në një shoqëri kapitaliste. Për të ruajtur interesat e veta dhe vendin e vet, si forcë përcaktuese e rrjedhave dhe e proceseve, paria u detyrua që t’i përshtatej mendësisë së shtresave të gjera shoqërore që, deri atëherë, ishin të mbajtura në shtërngesë nga shteti. Këto shtresa, që deri në atë pikë silleshin në forma të jashtëligjshme, por të toleruara nga sistemi dhe nga vetë paria, shpërthyen me fuqi në skenën politike. Në vend që të gjenin vullnetin politik e t’i kontrollonin këto shtresa, të gjithë palët e parisë, zgjodhën rrugën më të lehtë. Paria sunduese, si shtresë, filloi të adaptonte mendësinë kriminale dhe, pa mëdyshje, u kriminalizua. Në vend që të silleshin si burra shteti, prijatarët e parisë filluan të silleshin si rrugaçë. Lufta midis klaneve u ashpërsua deri në atë pikë sa fuqia e klaneve matej me fuqinë e mitingjeve dhe të rrugës. Kapja e shtetit u bë objektivi kryesor politik. Synimi ishte që shteti duhej të vihej në shërbim të një klani të caktuar. Niveli i materializmit, mungesa e vlerave njerëzore e ideologjike, zhveshja nga ndjenja e shërbimit publik, turrja mbas interesit të ngushtë, kriminalizimi i shoqërisë e të gjitha patologjitë e tjera janë në nivele ekstreme. Katundarët kanë dalë në krye të shtetit dhe shteti është kthyer në një katund gjigand. Si rezultat i sundimit të kësaj mendësie, shoqëria shqiptare është thellësisht e kriminalizuar, pa besim në parinë apo në institucionet shtetërore, dhe pa shpresë përmirësimi nga brenda shtetit. Tash kemi një sistem oligarkik, të maskuar me një veshje demokratike, ku si populli ashtu edhe paria sundohen nga mendësia katundare, ku mendohet për mbijetesën e ditës, për përfitimin individual, për interesat e klanit të ngushtë, dhe ku shteti është kapur e kapet nga klane të caktuara që e shfrytëzojnë për nevojat e tyre të ditës.

Mendësia katundare është sunduese në të gjithë shtresat. Për parinë, problemi themelor i kësaj mendësie është se katundarët nuk kërkojnë vendosjen e kapitalizmit. Katundarët janë forca kryesore kundër vendosjes së sistemit kapitalist. Katundarët nuk kërkojnë vendosjen e demokracisë; ata kërkojnë mbrojtjen e interesave të tyre përmes kultivimit të strukturave familjare, por edhe të marrëdhënieve shoqërore-ekonomike tipike për katundet, si pazaret, shitblerja, tregtimi i favoreve, kultivimi i traditës. E vetmja mënyrë që i bën katundarët ta pranojnë shtetin dhe demokracinë është përmes figurave influente, që duhet të jenë të pranuara nga bashkësia si pjesë e saj, d.m.th. kleriku, mjeku popullor, plaku i urtë, mësuesi e me rradhë. Tashmë të gjithë këta janë të sofistikuar, me shkollë të lartë dhe me një pozitë me peshë në sistem. Këta mbedhin votat dhe kontrollojnë makinën oligarkike në sistemin lokal. Shumë prej tyre nuk janë më thjesht hallka të sistemit, ata janë në kontroll të sistemit.

Përvojat e frikshme të shqiptarëve në mërgim, në fund të shoqërive modern, si në Gjermani e Itali, e të një shoqërie ende të pashkëputur nga mendësia e vet katundare, si në Greqi, e lehtësuan shumë këtë proces të dyanshëm të forcimit të mendësisë katundare në nivel të shoqërisë dhe të parisë. Përvojat e hidhura të shqiptarëve në mërgim kanë lënë një gjurmë të pashlyeshme dhe kanë qënë një katalist shumë i fuqishëm për kthimin e mendësisë katundare dhe të klanit si strukturë bazë e shoqërisë. Trajtimi shumë negativ që patën në vendet e huaja e forcoi edhe më shumë mosbesimin e tyre ndaj shtetit dhe ndaj strukturave politike, si dhe ndaj demokracisë. Mbështetja në strukturat e familjes dhe të klanit u bënë nevojë jetike. Mbijetesa u garantua edhe përmes krimit dhe familja ishte bërthama e veprimtarisë. Prandaj, edhe kriminalizimi i parisë u mundësua nga mërgimtarët, si dhe nga përvojat e tyre të hidhura.

Lufta e analistëve dhe e komentatorëve, që shkruajnë pa lidhje e pa një kuptim të qartë të gjendjes, ka qenë, të shpallte popullin shqiptar fajtor, ose me ia lanë fajin sistemit të kaluar, Turqisë, imperializmit, kapitalizmit, grekëve, serbëve, etj. E megjithatë, fajtore kryesore mbetet paria. Paria është ajo që duhet të ketë vizionin e duhur për ndërtimin e marrëdhënieve shoqërore. Paria është ajo shtresë që ofron zgjidhjen e problemeve, sepse paria e ka dijen e përgatitjen e nevojshme të zgjidhë problemet. Një pari bëhet elitë sepse identifikohet, para së gjithash, me shtetin dhe, me punën e me përkushtimin e vet, e vë një popull në rrugë të mbarë. Arsyeja pse paria është në gjendje që të bëjë atë që nuk ka ndodhur në asnjë vend tjetër të botës, përveç Afganistanit, Somalisë, Haitit e Kongos, është manipulimi i mendësisë katundare dhe mbajtja e popullit në një gjendje jermi ideologjik. E njëjta gjë nuk mund të ndodhë kurrë në Gjermani apo në Suedi.

Pra, për shkak të sundimit të përplotë të parisë që shfrytëzon mendësinë katundare, e të vlerave që burojnë prej saj, jemi në krizë. Njëri ndër elementët më të spikatur të krizës politike shqiptare ka qenë mungesa e nje ideologjie të mirëfilltë, të paraqitur sistematikisht e në mënyrë kohezive. Një ideologji e tillë do të lejonte një masë militantësh të një partie politike që të gjykonin proceset dhe ngjarjet e shkuara politike. Një ideologji e tillë do të lejonte njerëzit që të gjykonin sjelljen e politikanëve e të ofronin gjykime koherente e konsistente, në vlerat e asaj ideologjie për gjendjen në të tashmen. Mbi të gjitha, një ideologji e tillë do të ofronte një vizion të qartë se ku do të mbrrihet në të ardhmen.

Prandaj, në shtetin shqiptar, nuk gjen mbështetje të gjerë një ideologji e mirëfilltë socialiste, liberale apo nacionaliste, që do të ofronte një projekt për përmirësimin e gjendjes, edhe pse kjo është zgjidhja e vetme e daljes nga kjo gjendje e thellë krize ku janë shqiptarët. Në vend të një ideologjie të tillë, si bie fjala, socializmi, liberalizmi, apo nacionalizmi, paria e të gjitha ngjyrave dhe e të gjitha partive, ofron një përzierje paradoksale (e që politikisht nuk ka fare kuptim) parullash e slloganesh. Shpeshere, këto sllogane janë krejtësisht kontraditore. Ato përjashtojnë njëra-tjetrën. Mbi të gjitha, që të gjitha janë të pambrritshme e të parealizueshme në nivele praktike. Si pasojë e kësaj mungese sistemesh të qarta vlerash e ideologjie kohezive, sjellja e parisë duket krejt e çoroditur dhe pa kurrfarë racionaliteti. Mirëpo, paria nuk merret aq shumë me të huajt aq sa merret me katundarët militantë të partisë respektive.

Prandaj, politika në shtetin shqiptar është një politikë e paradokseve, sepse struktura e mobilizimit të masave të gjera të popullit nga paria e Tiranës është ekskluzivisht e mbështetur në strukturën e katundit. Kauzat që ndiqen janë nga më të paimagjinueshmet, ose thjesht problem që ngrihen, sepse zgjidhja e tyre është në shërbim total të liderëve partiakë. Parullat që hidhen janë krejt pa kuptim e pa kurrfarë baze në realitet. Nga ana tjetër, rërrtërrtërret e shtypit të Tiranës janë hamullitje të pakuptimta. Pastruesit e plehrave në Përëndim shiten si komentatorë të ditur. Komentatorët e njohur të Tiranës, që s’ja kanë idenë sistemeve të tjera, duan të flasin anglisht e të duken kompetentë, kur shkrimet e tyre janë krejt pa bosht e qesharake. Përpjekja për të shpjeguar këtë mori fenomenesh që e bëjnë politikën e Tiranës unike në natyrën e mendësisë së saj katundareske, nuk do të ishte e plotë pa lidhjen e qartë të parisë së Tiranës me popullin. Nyja që i bashkon është mendësia katundare.

Përfundim

Në përfundim duhet theksuar se ajo që e bën këtë gjendje të mundshme është kultivimi i pandërprerë i mendësisë katundare nga ana e parisë së Tiranës dhe përdorimi i paskrupullt i kësaj mendësie. Procesin e kultivimit të mendësisë katundare e ka lehtësuar konvergimi i tre faktorëve të shtjelluar në këtë shkrim. Së pari, përbërja katundare e parisë së Tiranës. Së dyti, është niveli i lartë i katundarizimit të shoqërisë shqiptare. Së treti, kthimi në mendësinë e origjinave katundare i shtresave të banuesve në qytete, që tashmë në masë të madhe janë nga shtresat urbane të proletarizuara gjatë sistemit të mëparshëm. Si pasojë, në një farë mënyre, e gjithë shoqëria shqiptare ka rënë pre e mendësisë katundare. Dallimi është se paria vepron në këtë drejtim në mënyrë të vetëdijshme. Arsyeja është se kjo mendësi i shërben asaj për arritjen e objektivave të shumëfishta dhe afatgjata, që paria i ka caktuar vetes. Për një masë të madhe të fshatarëve e të katundarëve bashkëkohorë, kjo lloj sjelljeje është normale. Për ata, kjo sjellje është e vetmja që i lejon të funksionojnë dhe që e bën realitetin të lexueshëm e të kuptueshëm. Nga ana e tyre, edhe qytetarët e disa brezave janë dorëzuar dhe duket se tashmë mendojnë vetëm e vetëm se si të mbijetojnë në këtë botë dhe kanë adaptuar sjelljen dhe mendësinë katundare. Në këtë mënyrë, katundarizimi i politikës është bërë i përplotë. Gjithkujt që e sheh nga jashtë sjelljen e çmeritur të politikës e të parisë, gjendja në shtetin shqiptar i duket pa pikë kuptimi. Pa e kuptuar qartë, e pa e konfrontuar mirë, e si duhet këtë sëmundje të politikës bashkëkohore shqiptare, nuk mund të ketë as diagnostifikim, por as edhe zgjidhje ashtu si duhet të problemeve. Natyrisht, kjo është edhe arsyeja pse teoria e Ibn Khaldunit nuk është e aplikueshme dhe as e verifikueshme në rastin shqiptar.

ZGJEDHJET DHE NDËRKOMBËTARËT: TRE ZGJIDHJET DHE LOJA ME KARRIKE E PARISE

Vëmendja e jashtëzakonshme që po iu kushtohet këtyre zgjedhjeve nga të huajt është shumë shqetësuese për ata që e duan demokracinë, të drejtën dhe vullnetin e popullit. Të huajt janë tejet të shqetësuar dhe kjo duket nga niveli i personaliteteve që po merren me zgjedhjet. Ardhja e një personaliteti me peshë nga SHBA, si Guvernatori Dean, i cili ka qene edhe kandidat per president e kryetar i Partisë Demokratike në SHBA tre muaj e ca para zgjedhjeve nuk është fare shenjë e mirë. Dhe hutimi i tij mbas takimeve me prijatarët e parisë që e shohin veten fitimtarë është një shenjë shumë e keqe. Po ashtu deklaratat e personaliteteve europiane, që nga e përherëshmja Doris Pack tek Komisioneri Stefan Fyle dhe raportuesi Kukan janë shenja të qarta se jo vetëm SHBA por edhe europianët nuk janë fort të sigurtë me lojën dhe me lojtarët në Tiranë.

E përbashkëta është se të gjithë këta ndërmjetës të huaj po e shohin me shumë pasiguri sjelljen e prijatarëve të parisë së Tiranës. Njëri thotë se të gjithë i kanë thënë se do të fitojnë. Tjetri vjen dhe nuk pranon as të takojë njeri por takon pjestarë të shoqërisë civile dhe të biznesit dhe shkon direkt në Rinas. Në një shtet normal për këtë punë duhej të kishte rënë qeveria. Tjetri nuk vjen fare dhe deklaron që politikanët e Tiranës duhet të merren vesh sepse kanë të përbashkët kauzën e integrimit europian, kur dihet që askush nuk beson më në kauzën e integrimit europian dhe parisë nuk i intereson fare.

Mirëpo, problem është se zgjedhjet në Tiranë janë si ajo loja me karrike. Kur të pushojë muzika, njëri nga lojtarët nuk do të ketë vend që të ulet dhe prandaj duhet që të dalë nga loja. Në rastin tonë,  interesat jetike të lojtarëve më kryesorë politikë janë të tilla që asnjëri nuk mundet të humbë sepse ashtu del nga loja dhe humbja është fillimi i kalvarit të pasigurisë që në xhunglën shqiptare përkthehet në shumë mënyra. Në një vend ku gjithcka është paraja, mund të përfundosh si Fatos Nano, dhe të fillosh të paguash edhe për djathë të fërguar. Edhe pse midis fatit të Nanos, Charles Taylor dhe të Gadafit, këta pjestarë të parisë do të zgjidhnin atë të Nanos, e vërteta është se asnjëri nuk është i sigurtë se nuk do të përfundojë në burg si Sanader apo edhe më keq. Në shtetin shqiptar, cka sjell ora, nuk e sjell moti, dhe këta që kanë bere të 99-tat gjatë motit i druhen asaj orës kur mund të japin llogari.

Mirëpo, në këtë pikë, loja është në duart e të huajve. Ka tre mënyra për të huajt që të zgjidhin nyjen e ngatërruar të zgjedhjeve. Njëra është që të vënë veton si bënë me Fatos Nanon në vitin 2005 e ta nisin atë që nuk gjen karrike në mërgim të praruar. Tjetra është që të mbyllin sytë e të pranojnë vjedhjen e orkestruar të zgjedhjeve e të votave nga dy palët e parisë dhe të shpresojnë se sherri nuk do të derdhet në rrugë dhe që bandat nuk do të lajnë hesapet me kë t’iu dalë përpara. Më së fundi, zgjidhja është që t’i bëjnë të gjithë bashkë në një qeveri, dmth, t’iu japin nga një karrike të gjithëve dhe ta mbyllin lojën në paqe për katër vjet të tjera. Mirëpo në Tiranë ka aq shumë mtues e fitues të deklaruar, sa qeveria duhet bërë me 200 ministra. Edhe më keq, shteti nuk ka më para.  Shkurt, të tre këto rrugë janë ose të pamundshme, ose të padëshërueshme ose tërësisht diskredituese. Interesat e parisë nuk janë të përputhëshme dhe të pajtueshme. Sherri është i pashmangshëm.

Së pari, nuk do të ketë largim të Sali Berishës. Ku do të mbytet Sali Berisha? Sali Berisha nuk ka ku shkon. Saliu ka ende frikën e asaj kohe kur iu kundërvue botës dhe të gjithë e lanë në baltë e ngeli me 12 vetë në Presidencë. Aq më tepër që tani është në lojë edhe e ardhmja e familjes së tij. I biri është një lojtar i dobët dhe i kapur, me probleme familjare dhe i pazoti me përballue intrigat e komplikuara të Tiranës. E bija është shumë e zgjuar por ka probleme personaliteti dhe që nga viti 1997 ka qënë dhe është në shënjestër.  Dhëndri i tij është i pabesueshëm dhe peshë e lehtë, edhe pse beson se është i zoti, pa qënë aq i zoti.

Logjika e Saliut është që ai mbijeton vetëm me një opozitë bllokuese e shumë të fortë që ai vetë duhet të drejtojë sa të ketë frymë. Prandaj Saliu nuk do të ndalet para asgjëje për të promovuar ato 25 vetët e familjes dhe këta rrotat e makinës që herë janë lart e herë poshtë, por që gjithnjë kanë shtyrë përpara makinën e Saliut e të gjithkujt që i ka përdorur, tipat si Arben Imamin, Eduard Selamin, etj.

Po ashtu, Saliu është mjeshtër i mbajtjes së njerëzve peng.  Saliu është edhe mjeshtër i lojës me hijet në mur, një lojë që të huajt e kanë shumë frikë sepse shkon lehtë në luftë civile. Por, edhe pse e din se nuk e mban dot qeverinë kështu si janë punët, Saliu nuk ka ku shkon. Zgjidhja e vetme që ka është intensifikimi i përplasjes midis shqiptarëve. Përplasja, herët a vonë, do të cojë jo vetem në mbijetesën e Saliut por edhe në luftë civile, obstrukcionizem, e rebelim kundër shtetit. Edi Rama nuk ka ku shkon. Ai mund të rrijë në Kuvend si deputet, por po nuk fitoi si kryeminister, është jashtë loje dhe shumë i pasigurtë për të ardhmen. Ilir Meta është në krye të një partie të punësuarish. Për të shteti është jetik gjithashtu sepse të gjithë anëtarët e partisë ecin me etiketën e cmimit të varur nga mënga.

Së dyti, për ti mbajtur palët e parisë nën kontroll, të huajt duhet të pranojnë marrëveshjen e qartë midis dy palëve kryesore të parisë dhe njëherësh, edhe diskreditimin e demokracisë e të përfaqësuesve të huaj që e mbështesin atë zgjidhje. Ata duhet që të legjitimojnë, në emër të stabilitetit vjedhjen e hapur të votës dhe diskreditimin e sistemit demokratik, d.m.th., të pranojnë pazarin midis dy palëve kryesore. Kjo do të thotë që formalisht do të ketë koalicione, por partitë e reja e të vogla, që nuk kanë përfaqësues në komisionet zgjedhore janë të destinuara që të mbesin nën mëshirën e dy partive të mëdha.

Komisionerët do të mbushin kutitë, vjedhja do të jetë ashiqare, e hapur fare, dhe në fund arbitri do të jetë Ilir Meta që këtë herë do ti mbrojë votat e veta dhe do të jetë ai që do të vendosë nga shkon balanca e fuqisë. Mirëpo, nuk ka shenja se edhe po pranuan prijatarët e këtyre partive që të bëjnë pazar për nje vend në Kuvendin Popullor, do të pranojë baza e partisë. Ne jemi një vend oriental në të cilin mendësia katundare kërkon që ‘burri që është burrë’ të dalë në fushë të mejdanit e të marrë hakun e vet. Dhe haku është vota e vjedhur. Edhe kjo rrugë con më përplasje e në rrëmuje që pashmangshmërisht do të cojë në luftë civile, në përplasje e rebelim.

Së treti, të huajt  kanë mundësinë që të mbledhin të gjithë palët e parisë, të gjejnë një formulë që e ndan tortën e qeverisjes me përqindje dhe ta mbyllin sherrin. Në këtë mënyrë do të ketë stabilitet. Formulat që do të përdoren janë të lehta për t’u gjetur: të shmangim efektet e krizës (botërore, rajonale, ekonomike), të bëjmë një qevri të shpëtimit kombëtar, të mbrrijmë objektivat e integrimit, të zhvillimit, etj. Mirëpo kjo zgjidhje, që është edhe më e mundshmja është edhe më e rrezikshmja. Të nesërmen që të bëhet një qeveri e tillë, maska e parisë bie. Shqiptarët do ta kuptojnë që më në fund, ujku e shkundi kembën e lyer me miell dhe u tregua ai që ishte. Një qeveri e gjerë do të thotë që paria e Tiranës nuk e ka pasur asnjëherë seriozisht. Në të njëjtën kohë, një zgjidhje e tillë do të tregojë se të gjithë kanë qënë kundër popullit. Atëherë do të jetë vetëm cështje kohe që edhe populli të kthehet kundër tyre.

Në përfundim, duhet thënë se nuk ka gjasa që njëra palë e parisë të fitojë zgjedhjet e vetme. Saliu e ndjen dobësinë e Edi Ramës që ka aq shumë armiq të fuqishëm në partinë e tij. Edi Rama e din se Sali Berisha i mban bashkë rrotat e PD-së me karrotat e pushtetit, sepse si leku, edhe këta i shiten prurësit më të parë.  Vetëm Ilir Meta është më i sigurtë se të gjithë. Votat i ka blerë me lekë e me vende pune, dhe i garanton me vende pune. Të huajt duhet ta kuptojnë se këta individë nuk kanë asnjë skrupull por kanë vetëm interesa, qartësisht kriminale dhe mafioze. Dhe, për fat të keq, e ardhmja e shqiptarëve do të vendoset nga interesat e momentit të atyre ditëve, që gjithsesi do të jenë të informuara nga këto interesa jetike të prijatarëve. Loja do të jetë e karrikeve dhe e muzikës, por sa të ndalet muzika, të huajt duhet të shtojnë një karrike të re që asnjëri nga pjestarët e parisë të mos humbë, ose të pranojnë që njëri do të ulet në prehrin e dikujt, gjë që në Tiranë ndodh shumë herë e pa pasoja për karriken e radhës. Por mënyra se si do të zgjidhet ky problem do të tregojë shumëcka për të ardhmen e demokracisë në shtetin shqiptar.

ZGJEDHJET DHE VOTUESIT: PËRSIATJE MBI KONCEPTIN E QYTETARIT – III

Njëri ndër debatet e munguara në shtetin shqiptar është ai lidhur me qytetarinë. Kush është qytetar dhe si duhet të sillet ai? Cilat janë të drejtat dhe detyrat e tij? Cila është lidhja e qytetarit me shtetin? Cila është lidhja që ka qytetari me sistemet ekonomike, politike, shoqërore e kulturore? Cila është lidhja që ka qytetari me familjen? Më në fund, por jo e fundit? Cila është lidhja që ka qytetari me kombin? Të gjithë këto pyetje nuk janë të shkëputura nga njëra-tjetra. Ato janë vetëm këndvështrime të ndryshme të të njëjtit problem.

Problemi i konceptimit të qytetarit është një nga problemet më kryesore me të cilat përballen shqiptarët. E megjithatë, edhe në këto zgjedhje, ky është një nga problemet që anashkalohen e nuk trajtohen si duhet. Në ‘rrahjen’ formale publike të prijatarëve oligarkë të parisë së Tiranës mungon substanca dhe një ndër temat më kryesore duhej të ishte debati mbi qytetarinë. Por oligarkët e Tiranës e kanë mendjen tek ruajtja  e pasurisë së tyre, jo tek ruajtja dhe kultivimi i vlerave të vërteta që iu shërbejnë shqiptarëve.

NË këtë pikë është e qartë se shteti shqiptar sundohet nga një grusht familjesh kriminale e klanesh të fuqizuara ekonomikisht e politikisht që i kanë ndërtuar marrëdhëniet shoqërore në mënyrën që iu shërben atyre më së miri. Parisë së Tiranës dhe klaneve sunduese mafioze iu duhet një shoqëri e cila është e fragmentarizuar, pa vetëdije kombëtare, pa kuptimin e duhur të shtetit, dhe materialiste në ekstrem. E vetmja mënyrë që ata, një grusht klanesh, të mund të sundonin e të sundojnë shoqërinë shqiptare është që të arrijnë këto objektiva. Si edhe e kam argumentuar tjerakund, rrënjët e këtij projekti janë në mendësinë marksiste të parisë që është edukuar me bindjen e patundur se kapitalizmi dhe marrëdhëniet ekonomike janë qëndrore e thelbësore në cdo shoqëri. Për të arritur këto katër objektiva, paria oligarkike e Tiranës duhej të shkërmoqte shoqërinë shqiptare dhe ta riorganizonte ashtu si i interesonte asaj. Gjatë këtyre 23 viteve, paria e Tiranës ia ka arritur ta bëjë këtë gjë.

Si ia arriti? Fragmentarizimi i shoqërisë u arrit përmes emigrimit masiv e getoizimit të zonave urbane që u bënë katunde gjigande në apartamente e toka të zëna me dhunë. Vetëdija kombëtare u zëvendësua nga mendësia e njeriut individualist, homo economicus materialist e të zvetënuar që e bazon gjithcka në paranë dhe në anën më të keqe të mendësisë katundare. Shteti u transformua në armikun kryesor të shqiptarit dhe në instrumentin kryesor të sundimit të parisë. Në këtë proces, duke e veshur politikën e ndjekur me argumente ideologjike, dhe duke e vënë individin në qëndër të botës, paria e Tiranës ia arriti të fragmentarizonte shoqërinë, të ndryshonte konceptin e qytetarit dhe të shkëpuste lidhjen e tij jetike me shtetin.  Rezultati ka qënë kapitalizmi katundar shqiptar, shkretëtira morale e njerëzve njëdimensionalë qëe e shohin gjithcka përmes vlerës së lekut, kriza e thellë e vlerave kulturore dhe e shoqërisë së zvetënuar e të kriminalizuar, dhe paralizimi i shtetit që ka hyrë në qorrsokakun e pritshëm të kollapsit. Ngrehina që ka ngritur do të shembet sepse nuk mund të vazhdohet në këtë mënyrë, mirëpo paria e Tiranës i ka marrë masat që të ruajë pinjollët e vet. Kur të shembet ngrehina në krizën e pritshme, do të zërë poshtë shqiptarët e jo parinë.

Hapi i parë i daljes nga kriza është një rikonceptim i rolit të qytetarit në shoqërinë shqiptare dhe një rishikim i projektit të tranzicionit. Projekti ka dëshuar. Paria ka dështuar. Shoqëria shqiptare duhet të fillojë një debat të zgjeruar se sit ë ndryshojmë, sepse kështu nuk vazhdohet.

Mendimi im është se ky rikonceptim duhet të mbështetet në një numër parimesh që janë mbështetëse të njëra-tjetrës dhe që zbatohen natyrshëm në rastet e shoqërive të tjera moderne. Së pari, në qëndër të identitetit të qytetarit e përcaktues është shteti. Së dyti, lidhja e qytetarit me shtetit bëhet e natyrshme përmes përkatësisë në një grup që është kombi. Së treti, përmes lidhjes me shtetin, shoqëria kombëtare fiton elementët e qytetarisë dhe, nga ana e tyre, individët fitojnë të drejtat që meritojnë por edhe marrin edhe detyrat e përgjegjësitë qytetare të domosdoshme. Së katërti, vlerat morale që karakterizojnë një shoqëri të tillë janë ato që i shërbejnë shtet-kombit që është struktura qëndrore legjitime e identitetit. Së pesti, cdo sjellje që është e dëmshme për shtet-kombin është e dënueshme nga ligji dhe nga qytetarët. Së gjashti, demokracia nuk është sundimi i turmave, por një metodë për të zgjedhur njerëzit që duhet të drejtojnë shtetin. Nuk ka asnjë shoqëri normale që nuk është e ndërtuar mbi këto parime.

Mirëpo, paria e Tiranës e ndjen thellë trandjen e sistemit oligarkik, të kafazit ku i ka ndrye shqiptarët si gjarpërinjtë në një laborator. Prandaj edhe në këto zgjedhje, si prijatarët ashtu edhe instrumentet e tyre të shumtë janë duke luftuar për të ruajtur sistemin sepse e kanë shumë frikë daljen e gjarpërinjve të uritur nga kafazi. Mirëpo kush vendos me i kthye njerëzit në gjarpërinj, sepse mendon që i përdor duke i rënë fyellit me argëtue botën, duhet me e pasë shumë frikë ditën kur gjarpërinjtë janë të uritun, kanë dalë nga kafazi e në rastin tonë, e nw kwtw ilustrimin e perdorun ketu, kanë rrëshqitë e janë duke fjetë në të njëjtin shtrat më parinë që s’din cka me ba me pjellat e pamëshirshme të eksperimentit të saj.

ZGJEDHJET DHE VOTUESIT: E DREJTA E VOTËS – II

A ka të drejtë gjthkush që të votojë? Në shtetin shqiptar kanë të drejtë votë të gjithë të rriturit mbi moshën 18 vjec.  Sic thotë edhe një vendim I Gjykatës Kushtetuese, “Kushtetuta e Republikes se Shqiperise, ne nenin 45 te saj, parashikon te drejten e çdo individi mbi 18 vjeç te zgjedhe e te zgjidhet. Perjashtim bejne personat te cileve u eshte hequr kjo e drejte me vendim gjyqesor te formes se prere per paaftesi mendore. Gjithashtu, paragrafi 3 i ketij neni parashikon se te denuarit qe jane duke vuajtur denimin me heqje te lirise kane vetem te drejten per te zgjedhur.”[1]

Por, argumenti qe vijon,e  qe thote se “Ky parashikim kushtetues eshte brenda standardeve demokratike dhe bashkekohore” nuk qëndron dhe duhet të rishikohet. Në shumë drejtime ne jemi një rast i vecantë edhe në botë. Arsyeja është se një nga parimet e zbatuara gjatë tranzicionit ka qënë e drejta e votës për të gjithë shtetasit dhe tek ne është abuzuar në mënyrë ekstreme me këtë të drejtë. Ky qëndrim i Gjykatës Kushtetuese ka mbështetje institutionale dhe është i bazuar mbi justifikime historike e ideologjike.  Mirëpo, e drejta e votës nuk është e drejtë, por edhe privilegj, edhe përgjegjësi qytetare dhe prandaj duhet rishikuar. Kështu veprojnë shumë vende të botës, përfshirë edhe SHBA. Numri i frikshëm i njerëzve me precendetë penalë në shtetin shqiptar e jashtë vendit, që e gëzojnë këtë të drejtë e bën urgjente dhe imperative rishikimin e të drejtës së votës.

Një vëshrim I shkurtër në të shkuarën do të ishte i dobishëm për t’I vënë proceset në kontekst. Nuk është rastësi që një nga trashëgimnitë e sistemit që lamë pas ishte edhe e drejta e njohur e votës për gjithkënd. Nuk kishte rëndësi a kishe vjedhur, vrarë, rrahur, apo në ishe pedofil, kulak, armik, i burgosur, etj. Në se nuk ishe në ndonjërën nga strukturat e ‘riedukimit’ apo në se e drejta e votës nuk të ishte hequr me ligj, duhej që të votoje. Mirëpo, në sistemin e mëparshëm, votimi nuk ishte e drejtë, ishte edhe detyrë qytetare. Po të mos ishe i dënuar, konsideroheshe i ‘riedukuar’ dhe me lirinë të ktheheshin edhe të drejtat qytetare, ndër to, edhe e drejta e votimit. Në terma ligjore, sistemi ishte krejt modern. Nëse të hiqeshin të drejtat qytetare, të hiqej edhe e drejta e votimit.

Mirëpo, motivi i sistemit në mbledhjen e votave në mbështetje të vet ishte i mbrapshtë. Sistemi kërkonte legjitimitet dhe prandaj të gjithë duhej të votonin dhe duhej të votonin ashtu si iu kërkohej. Kështu zgjedhjet mbaronin me 100% të votave të hedhura për kandidatët e Frontit Demokratik. Legjitimiteti i sistemit garantohej me ‘vullnetin e popullit.’ Vota ishte e rëndësishme por ishte e dhunuar dhe e marrë me terror. Prandaj edhe sistemi i ‘demokracisë popullore’ ishte thelbësisht i padrejtë, dhunues dhe pa legjitimitet dhe u shemb me goditjen më të parë. Forma dhe parimet e votimit ishin krejt moderne. Zbatimi ishte krejt terrorist. Ishte një rast që një njeri që e merrte votën e vte seriozisht u fsheh në kanal deri në ora 6:00 mbadite vetëm sepse nuk donte që sistemi ta merrte votën e tij, me vullnetin e tij të lirë.  Kur ky qytetar e mori votën kaq seriozisht dhe rrezikoi lirinë e jetën, pse nuk duhet që diskutojmë për këtë cështje tani kur jemi në një system demokratik dhe kur vota është më me peshë se kurrë?

Po ashtu,  e drejta e votës iu dha gjithkujt për motive ideologjike mbas vitit 1991. Gjithkush konsiderohej si qytetar me të drejta të barabarta, Mund të mos zgjidheshe, por të drejtën e votës e kishe dhe e ushtroje. Ideja ishte se ideologjia liberaliste kishte triumfuar, edhe pse nuk dihej se cfare ishte liberalizmi. Ne shtetin shqiptar, liberalizmi ngaterrohej me superstrukturen e kapitalizmit, ashtu sic kuptohej nga inteligjencia e jone ne atë pikë. Kushtetuta e vitit 1998, e rishikuar më vonë, u bë nga të huajt që e trajtuan shtetin shqiptar si kavie eksperimentale per ideologjitë e tyre.

Përgjithësisht, me ndrrimin e sistemit, nuk u bë asnjëfarë diskriminimi dhe gjithkush e fitoi të drejtën e votës. Kështu nga viti 1992 e mbas ka votuar gjithkush përfshirë këtu edhe hajnat e xhepave, rrugacët, banditët, vrasësit, kriminelët, trafikantët e me radhë. Kjo ka vazhduar deri në ditët e sotme. Bile ka edhe një vendim të Gjykatës Kushtetuese të vitit 2005 që iu njeh te drejtën e votës të gjithë të burgosurve për krimet e ndryshme. Një ndjenjë faji kolektiv për të shkuarën i paralizoi institucionet e shtetit, dhe zyrtarët që hoqën dorë nga zbatimi i ligjit filluan të respektonin edhe hajnat e kriminelët, njerëzit e jetës së nëndheshme që hynë e u bënë shumë aktivë në jetën politike. Kjo u pa në vitin 1997 kur banda me nga 10 vetë vendosnin kush do bëhej deputet në qytete me 100,000 vetë.

Shembujt shkojnë nga kryetari i Kuvendit që kishte bërë 28 vjet burg dhe kishte qënë ‘spiun birucash,’ tek një numër i konsiderueshëm të përjashtuarisht nga partia për vjedhje, shpërdorim posti apo kurvërim. Më kujtohet një ish-oficer sigurimi, i përjashtuar për kurvërim e shpërdorim detyre që dikur punonte me mua dhe në vitin 1993 mora vesh se ishte bërë kolonel dhe ishte rehabilituar deri ne ate pike sa që po luante nje rol te madh ne sherbimet e fshehta. Hajnat, pushtët dhe kodoshët mbushën sistemin. Te borgosurit ordinere, qe nuk ia kishin idene struktures, pervecse si strukture dhune, u veshen oficere. Shumica donin te beheshin kapitene te pare e jo majore, sepse kapiteni kishte kater yje e majori vetem nje yll ne spaleta, kaq injorantë ishin. Dhe e drejta e votës ishte emëruesi i përbashkët që qëndronte në themelet e shoqërisë së re.

Mirëpo, e drejta e gjithkujt për të votuar ka ngelur si një dregzë dhe është kthyer në parimin kryesor të funksionimit të sistemit në shtetin shqiptar duke mos lejuar funksionimin si duhet të shtetit. Gjithkush që është në një moshë të caktuar ka të drejtën të votojë. Problemi është se përmes të drejtës së votës, anipse jo vetëm përmes saj, sistemi është i kapur nga figurat e krimit. Njerëz të arrestuar, të dënuar, të kërkuar, të inkriminuar, trafikantë, drogaxhinj, kodoshë, hajna, cuba, pedofilë, nekrofilë, zoofilë, me dosje pa dosje e kishin të drejtën e votës dhe e përdoruan të drejtën e votës. Në burgjet tona aktualisht ka rreth 15,000 vetë. Sa vetë kanë bërë burgje? Unë nuk i kam numrat, por mendoj se zakonisht numri duhet të jetë 5-6 fish më i lartë. Kjo përkthehet kështu: të burgosurit në burgjet e tanishme kanë aq vota sa të zgjedhin dy deputetë, një me siguri të lartë si në Peqin, ku gjindet Burgu i Sigurisë së lartë, dhe padyshim të infleuncojnë zgjedhjen e deputetit në Zejmen. Në burgjet e huaja janë rreth 20,000 shqiptarë të tjerë që i kanë emrat në lista dhe dhjetramijëra të tjerë që kanë kaluar në sistemet e drejtësisë së vendeve të caktuara. Vetëm tre ditë më parë, Greqia dhe BE nisi një listë me 75,000 shqiptarë që janë të padëshërueshëm. Kur llogariten edhe të kthyerit nga shtetet e tjera, që kanë bërë burgje, që janë kapur në akte kriminale, që kanë dosje e precedente penalë, që nga ushtrimi i prostitucionit, tek shitja e drogës, vrasjet e therjet, që kërkohen nga policitë e shteteve të ndryshme të botës, na del se një përqindje shumë e madhe e llumit të shoqërisë vendos se kush qeveris në shtetin shqiptar. Një fshat si Lazarati e zgjedh një deputet. Një bandë me 10 vetë në Lushnjë i zgjidhte e i kontrollonte të gjithë deputetët. Një bandë në Durrës kontrollonte listat. Të burgosurit në Peqin zgjedhin një deputet. Në Zejmen influencojnë zgjedhjet. E kështu me radhë.

Shteti duhet të vendosë dënime shumë të rënda për njerëzit që janë me precedentë penalë dhe që  synojnë të ndikojnë një formë a në një tjetër mbi procesin zgjedhor. Por hapi i parë është heqja e drejtës së votimit dregzave të shoqërisë, mbajtja e tyre larg nga partitë politike e procesi zgjedhor, dhe izolimi i tyre nga proceset vendimmarrëse. Demokracia nuk është sundim i turmës. Demokracia është një mënyrë e zgjedhjes së njerëzve që duhet të drejtojnë anijen e shtetit për një periudhë të caktuar duke zbatuar vullnetin e qytetarëve që e kuptojnë përgjegjësinë qytetare që kanë, dhe që sillen si qytetarë të përgjegjshëm.

Koha ka ardhur për të rishikuar të drejtën e votimit. Njerëzit me precedentë penalë nuk duhet të kenë të drejtën e votës. Le të riedukohen, por jo të zgjedhin drejtuesit e shtetit në cfarëdo niveli. Humbja e të drejtave qytetare për ata që kanë bërë krime është një cmim që shoqëria duhet ta paguajë e ta institucionalizojë. E drejta e votës është shumë e rëndësishme. Mirëpo si thika që ka dy presa edhe e drejta e votës është problematike. Arma që qytetarët kanë për vrarë të keqen është vota. Vota është arma e së keqes për të vrarë shtetin. dhe shteti e ka për detyrë ta konsiderojë njohjen e së drejtës së votës si detyrë, përgjegjësi qytetare e si privilegj shumë të rëndësishëm.

(Në dy shkrimet e tjera do të flas për të drejtën për të votuar si detyrë, përgjegjësi e privilegj shoqëror si dhe për rolin e shtetit në edukimin e qytetarëve)

ZGJEDHJET DHE VOTUESIT: RINIA, E DREJTA E VOTËS DHE PËRGJEGJËSIA QYTETARE – I

Fushata elektorale në shtetin shqiptar është në zhvillim të plotë. Dhe një ndër problemet kryesore që u ngritën këto ditë është problemi i së drejtës së votimit për qytetarët.  Si zakonisht, kryeministri Sali Berisha hodhi një shashkë mediatike, d.m.th., tezën se e drejta e votës duhet të ulet nga mosha 18 vjec në moshën 16 vjec. Mirëpo, edhe pse u përkrah me zhurmë nga Ilir Meta, që e përdori këtë rast për t’u treguar një pjestar besnik i koalicionit, sepse kjo lloj mbështetjeje nuk i kushtonte asgjë, kjo inisiativë nuk ka shanse të shkojë kund. Nga ana e vet, opozita e kundërshtoi me vendosmërinë e pritshme. U bë një takim midis dy kryetarëve të grupit parlamentar. Shefi i dikurshëm Gramoz Ruci, e shihte ish-informatorin Astrit Patozi, që ka ecur përpara në jetë duke u bërë zëvendës kryetar i një instrumenti politik dhe kryetar i grupit të mbushur me kolegë, me një nënqeshje të kuptueshme. Por dihej që pa filluar të pinin shishet e ujit që i prodhon një biznes grek se nuk do të binin dakord. Kështu që u pa se kjo inisiativë nuk do të shkojë kund.

Megjithatë, kjo temë vazhdon të tërheqë vëmendjen e shtypit dhe të mediave në përgjithësi. A duhet të votojnë 16 vjecarët? Kjo është një temë që politikanët do të vazhdojnë ta diskutojnë. Ka vende ku edhe 16 vjecaret votojne. Në shumicën e këtyre vendeve, mosha e votës është zakonisht mosha kur lejohet martesa, punësimi, pirja e alkolit, dhe kur fëmijët konsiderohën të pjekur e të përgjegjshëm për të marrë vendime si të rritur.

Në shtetin shqiptar këto kritere janë të gjtha problematike. Sepse kur vjen kriteri i punësimit, të rinjtë tanë janë masivisht të papunë. Instat deklaron në rubrikën “a e dini se” që 44.3 e të rinjve deri në moshën 16 vjec janë të punësuar por kjo shifer është shumë e dyshimtë. Megjithatë, shumë nga të rinjtë shqiptarë i përmbushin tre kriteret e tjera. Mirepo, problemi yne kryesor nuk eshte votimi, dhe e drejta e votes, por sjellja dhe morali i rinise. rinia e jone eshte ne gjenjde kritike dhe askush nuk po i kushton vemendjen e duhur.

Shumë te rinj i fillojnë hallet e qejfet e martesës në forma të tjera shumë herët. Edhe pse ligji i denon me shtate vjet burg ata qe kryejne marredhenie seksuale me femije deri ne moshen 18 vjec, ja si e përshkruan një artikull gazete gjendjen në gjimnazet e Tiranës , “Një pjesë e tyre kryejnë marrëdhënie seksuale që në vitin e parë. Në maturë seksi nuk është tabu thuajse për të gjithë.Adoleshentët nuk e kanë problem të tregojnë përvojat. Sipas Institutit të Shëndetit Publik, në 6 vitet e fundit sensibilizimi për përdorimin e metodave kontraceptive është rritur ndjeshëm. Megjithatë, mbetet i lartë numri i gjimnazistëve që bëjnë seks të pambrojtur. Ka rezultuar se mbi 75% e gjimnazistëve që kryejnë marrëdhënie seksuale përdorin prezervativë. Në studimin e vitit 2005 shifrat ishin rreth 61%.”[1] Në lidhje me përqindjet e gjimnazistëve që bëjnë seks,  vlerësohet se 80-90% e të rinjve deri në vitin e tretë janë të lidhur, kanë të dashur, dhe kanë pasur më shumë se një përvojë.”

Droga, alkoli dhe cigaret iu shiten të gjithë fëmijëve që mund të hedhin tre hapa pa u rrezuar, dhe të gjithë janë eksperte në lëtë lëmi. Jo vetëm që lokalet shesin alkool, por në banjat e pubeve kanë vënë edhe kuti ku mund të marrësh prezervativë. Disa nga lokalet e Tiranës kanë edhe dhoma të posacme ku bëhet seks e natyrisht që të rinjtë filmohen, por kush pyet? Ja një përshkrim I marrë nga një artikull në shtypin shqiptar që nuk ngjalli asnjë diskutim në shtyp, “Sipas tyre në disa pub-e, kanë krijuar ambiente të veçanta, një dhomë apo një kthinë që të rinjtë mund ta përdorin për të bërë seks. “Mjafton të kesh muhabet me menaxherin dhe e zgjidh direkt”, thotë një djalë në vit të tretë. “Po të dish ta kërkosh pak me stil, në shumë pub-e e gjen një cep për këtë punë”, tregon duke qeshur një tjetër. Përgjatë bisedave të rinjtë qeshin me habinë tonë dhe njëherësh habiten që ne nuk ditkemi akoma për këto vende. Për ta është normale dhe s’ka asgjë të keqe.” ku eshte shteti? ku jane politikanet?

Një nga dukuritë e frikshme është edhe konsumi masiv i drogës. Në Tiranë ka rreth 60,000 konsumatorë të njohur e kushedi se sa konsumatorë të panjohur. Ja si bëhet shpërndarja e drogës në Tiranë sipas një përshkrimi troditës të bërë nga Arjola Tafaj ne blogun e saj: “Droga shpërndahet nga vetë ata që e konsumojnë. Mbahet në qese të vogla, mbështjellë me letra apo në paketa bosh cigaresh, bashkë me fletët të cilat i përdorin për ta dredhur. Një cigare hashash e gjen nëpër shkolla edhe me 1 mijë lekë të vjetra, ndërsa një “treshkë” (siç e quajnë “mallistët” me gjuhën e tyre, cigaren që del si kaush nga bashkimi i tri fletëve dhe që më pas mbushen me duhan të përzier me hashash, sipas dëshirës), kushton nga 2 deri në 5 mijë lekë, sipas cilësisë dhe miqësisë. Po kaq të përhapura dhe të preferuara kanë nisur të bëhen kokrrat e extasy-t (ekstazi) të cilat, pas pirjes së tyre nga goja, të krijojnë një efekt të përngjashëm me të qënurit i dehur apo droguar, që mund të zgjasë për disa orë, në varësi të dozës, llojit të saj dhe organizmit të konsumuesit. Ato kushtojnë 8 mijë lekë secila, shitësit i mbajnë brenda disa tubetash dhe një tub i gjatë ka rreth 8-10 kokrra ekstazi. Kemi të dhëna që ekstazi po përhapet me shpejtësi, thuajse në të gjitha gjimnazet dhe ambientet e tjera të të rinjve, në Tiranë.”[2]

Në lidhje me përgjegjësinë, shpesh fëmijët tanë, që në një moshë të njomë mbajnë me bukë prindërit e tyre, sipas INSTAT, por shumica jane janë të ndrydhur por duan normalitetin e një jetë sa me normale. Ikja nga zvetënimi e zdërhallja qe i rrethon po bëhet e dukshme në shumë rrethe të shoqërisë. E megjithatë, kultura që kanë këta të rinj është kultura e rrugës. Një shembull shumë ilustrues është edhe marrëdhënia e tyre me shtetin e me mendësinë e rrugës. Ja si flitet për gjimnazistët dhe votuesit e ardhshëm, “thika dhe armë të sajuara të ftohta, gjen me shumicë. Madje, disa nga ata që i mbajnë, janë kthyer dhe në mjeshtra të thikave… “Bëjnë numra cirku me to në klasë”,- ishte njëra nga dëshmitë… Më e përhapura është një tip thike, e quajtur “Flutur” (quhet kështu sepse ka dy bishta dhe një teh në mes të mprehtë). Në gjimnazet “Asim Vokshi”, “Besnik Sykja” e “Petro Nini Luarasi”, ka armë të tilla me shumicë brenda shkollës. Nuk mungojnë dëshmitë e reklamimit të thikave edhe në sy të mësuesve. Teksa interesohemi për vendin ku adoleshentët gjejnë thikat, ata tregojnë se ka plot, duke nisur që nga Tregu Çam, ashtu dhe në Tregun e Madh nga Spitali. Çmimet variojnë për këto thika, nga 5-30 mijë lekë të vjetra.”

Megjithatë vota është për të zgjedhur qeveritarët e mendësia e të rinjve ne lidhje me voten e tyre e se si do ta perdorina ata kete privilegj shihet në lidhjen që ata kanë me shtetin qe tek ata vjen permes mesuesit e policit. per mesuesin fola me lart, por ja si i trajtojnë ata policët dhe shtetin: “Policët e Rendit që rrinë pranë dyerve të shkollave të mesme, sipas nxënësve që kemi pyetur, tashmë e kanë marrë “etiketën”: Janë “dordolecë”…. “Të paktën rojet bëjnë ndonjë punë kur nuk lejojnë të huajt, të hyjnë brenda në korridore, por policët rrinë kot më kot…!”, – është njëra nga dëshmitë.

Por, në këto kushte rrëmuje ideologjike, e kaq afër zgjedhjeve, kjo perpjekje per t’iu dhene te rinjve te drejten e votes është një lëvizje e zgjuar e prijatarëve. Zhurma që e rrethon dhe që e mban gjallë këtë debat është një përpjekje e djallëzuar për të shmangur vëmendjen nga interesat e vërteta politike, dhe nga problematika e ngjeshur me të cilën po përballet shoqëria dhe shteti shqiptar në këtë pikë tjetër kritike. Gama e problemeve ekonomike shoqërore është marramendëse, thellësia e krizës po bëhet e dukshme përditë dhe diskutimi për të drejtën e votës për 16 vjecarët është në fund të listës. jo vteem aq por eshte shume i rrezikshem. a mund ti jepet nje arme e mbushur ne dore nje femije? vota vret me shume se plumbi.

Nga ana tjetër, ky debat duhet zgjeruar e zhvilluar si duhet. Kjo është një temë me interes të jashtëzakonshëm për shoqërinë e strukturat zgjedhore e demokratike. Arsyeja është se kjo temë duhet të shërbejë si fillim debati për natyrën e demokracisë në shtetin shqiptar. Me dështimin e përplotë të sistemit demokratik, të partive politike, me vjedhjen masive të votës, e me fenomenin e shitjes së votës për një gjel deti apo për një thes mielli, nuk është më vetëm problemi i 16-vjecarëve që mund të votojnë apo jo. Problemi kryesor, me të cilin po përballemi të gjithë është pikërisht një problem që nuk trajtohet, e drejta e votes, që nuk është vteëm e drejtë por edhe detyrim. Që nuk është vteëm detyrim por edhe përgjegjësi. Kush duhet të ketë të drejtën dhe përgjegjësinë e votës dhe si duhet ta përdorë atë votë? Cili është konceptimi i qytetarit në shoqërinë shqiptare? Si duhet të sillet votuesi? Si duhet të jepet e drejta e votës? Këto nuk janë tema që debatohen dhe që duhen debatuar. e mbi te gjitha, duhet debatuar sjellja dhe morali i rinise sone te sotme.

Nuk duhet të biem në vorbullën e lojës së parisë së Tiranës që kërkon vetëm vetëm të rekrutojë të rinjtë në marrëzinë e ligësinë e lojës së saj. Paria e Tiranës i ka fituar edhe këto zgjedhje anipse do të fillojnë sherrin për kockat pa mbaruar zgjedhjet. Por ne duhet të merremi me sistemin dhe me themelet e atij sistemi sepse jeta nuk mbaron me këto zgjedhje dhe se demokracia nuk po funksionon. Dhe e drejta e votes në përgjthësi është një temë që ne duhet ta diskutojmë me qetësi dhe pa militantizmin e anshmërinë e zakonshme në media.  Në se rinia është në këtë gjendje, për carë mund të votojnë këta të rinjë? Cilin nga politikanët do të zgjedhin këta? Si do ta përdorin votën? Nga ky këndvështrim e me këto përvoja, e ardhmja e jonë, e rinisë tonë dhe e demokracisë shqiptare duket e pashpresë. Prandaj Edi Rama u bë shumë i suksesshëm me rininë kur tha se kur ishte 16 vjec kalonte nga një orë në bunker. Te turpshmit e brezit të vjetër si Sali Berisha dhe Gramoz Ruci nuk flasin. Kjo vlen edhe për modestet si Arben Imami, Edmond Haxhinasto dhe Eduard Selami. I vetmi politikan që ka qënë model rinie, por që e prishi pak sepse i dhanë shumë vodka e uiski vendi në burg, ishte Fatos Nano.

Por tashmë janë afruar zgjedhjet, kjo është rinia e jonë, dhe problemi nuk është e drejta e votës, por morali dhe sjellja e rinisë. Në jemi në krizë të thellë sepse ka dalë djalli nga shishja dhe një zot e di a mund të bëhen njerëz te pergjegjshem e qytetarë këta të rinj që po rriten kështu, në ‘parajsën’ e Tiranës ku këndohet “Mamica” dhe kënga më e preferuar është një qarje tallavaje “të ka lali shpirt, të ka lali xhan” e pasuar nga kënga e papërseritshme e Anëtares së Këshillit Kombëtartë PD-së, Ciljeta, “O sa i kam gungat e mira.” ky eshte debati i vertete: cfare rinie po rrisim, cfare brezash do te vijne, dhe a do te shpetojme apo do te perfundojme ne humneren e veseve e te hordhekut moral.

(PS. Në katër shkrimet e ardhshme do të merrem me problemin e të drejtës për të votuar, përgjegjësinë qytetare, shpërdorimin e votës, dhe rolin e shtetit në përgatitjen e qytetarëve)

INTERVISTË ME GAZETAREN DORIANA METOLLARI, DREJTORE E HERMES NEWS, 03/22/2013

Si do ta komentoni përgatitjen që forcat politike po bëjnë për fushatën elektorale?

Shinasi Rama: Përgatitja që po bëjnë është shumë intensive, mirëpo mungon substanca e duhur. Prijatarët nuk ofrojnë zgjidhje. Nuk kanë asgjë me thanë përvecse që me marrjen e pushtetit, mbështetësit e tyre do të mund të marrin një vend pune. Koalicionet, marrëveshjet, programet, e gjithcka bazohet në këto premtime. Së shpejti do të shohim megamitingjet e turmat histerike, do të dëgjojmë këngëtarët si Ciljeta të ndezin masat, do të përjetojmë edhe përplasjet e sherret personale, por nuk do të ketë substancë e  adresim të duhur të problemeve.

Kohët e fundit është folur për të drejtën e votës, që mund t’iu jepet edhe 16 vjeçareve… Dua ta shikoj këtë në dy plane: e para ju mendoni se ne Shqiperi ka ardhur ky moment ?

Shinasi Rama: Këto janë shashka mediatike, por edhe shprehje të djallëzisë politike. Politikanët po mendojnë që të përdorin cdo gjë për t’i joshur e për t’i përdorur edhe të rinjtë. Kulturalisht, po votuan njëherë për ta, do të vazhdojnë të votojnë. Ata që fitojnë do të shpërblehen disi e do të mbesin peng për jetë. Kështu nuk do të ketë zgjidhje jashtë kontrollit të hekurt të parisë.

… e dyta, nga ana teknike është gati Shqipëria që këtë të drejtë ta inserojë në këto zgjedhje.

Shinasi Rama: Këta e bëjnë lehtë përfshirjen e 16 vjecareve sepse nuk i kanë mbaruar listat; ne gjendjen ku jemi më lehtë e kanë të përfshijnë 16 vjecaret që jetojnë aty se sa emigrantët që, edhe pse mund të jenë të regjistruar, nuk dihet ku janë.

D.m.th. 16 vjecarët (minorenet) kanë pergatitjen e duhur, për të qënë të përfshirë politikisht ?


Shinasi Rama: Jo, 16 vjecarët, e bile edhe 18 vjecarët nuk e kanë pergatitjen e duhur. Për të pasur të drejtën e votës duhet të kalosh një provim qytetar që duhet të administrohet nga shteti. Në se njerëzit nuk e dinë se përse votojnë, atëherë vota e tyre do të jetë një votë e hedhur në shërbim të së keqes. Njerëzit me dënime e precedente penale duhet të jenë të përjashtuar, ashtu si edhe të sëmurët, të paaftët etj. Shkurt, nuk duhet ta ketë gjithkush të drejtën e votës. Dhe 16 vjecaret natyrisht nuk e kanë dijen e përgatitjen e duhur. Sidomos në një popull ku fliten marrina, ku politikanët janë mashtrues të nivelit më të ulët shoqëror, shteti duhet të krijojë mekanizma për të edukuar qytetarin. Ata që kalojnë provimin, duhet të votojnë. Pse duhet të ketë provim për makinën e jo për votimin?

A mendoni se perfshirja e te 16-vjecareve ne politike, duhet te filloje me informacionin ne bazen mesimore, apo edukative ?


Shinasi Rama: pikërisht, por shkolla është për tokë dhe mësuesit nuk dinë cfarë flasin.

Pse ne Shqiperi, askush nuk mendon te nderrmare hapa konkret per t’i siguruar te drejte vote emigranteve, cfare do te ishte nje zgjidhje shume e mire per nivelin e demokracise ne vend.


Shinasi Rama: Emigrantët nuk përdoren kollaj, prendaj askush nuk i don atje. Do të ishte një zgjidhje e mirë sepse emigrantët kanë përvojë, dije e njohuri se si funksionojnë shoqëritë normale. Paria e Tiranës nuk i don sepse asaj i duhet një shoqëri kriminale.

A mendoni se ne Shqiperi (ashtu si ne shume vende te tjera europiane) levizjet qytetare mund te kene me shume sukses sesa partite politike. A ka levizje popullore te mirefillta ne shqiperi ? A ka baze te mire per te tilla ?

Shinasi Rama: Ka lëvizje të tilla, por ka një mosbesim të thellë kulturor dhe të trashëguar. Së shpejti do të kalohet edhe kjo gjendje.

Si e parashikoni kete fushate politike, flas cilat mendoni se do te jene te rejat qe do te sjelle ?


Shinasi Rama: Asgjë të re nuk do të ketë. Ndoshta e lë mjekrën Sali Berisha. Nuk priten të reja të tjera. Këta nuk dalin nga lëkura e tyre.

A mendoni se zhvillimi i mediave online, po krijon rritjen e hapesires se lirise ne fjalen e lire ne Shqiperi ?

Shinasi Rama: Po. Mendoj se mediumet shoqërore në web po bëhen të dobishme dhe po krijojnë mundesi të medha komunikimi e organizimi. Kjo do te jete edhe me e vyeshme ne te ardhmen.


A eshte rritur perfshirja e qytetareve ne vendimmarrje keto vite ?

Shinasi Rama: Përkundrazi. E gjithë loja bëhet që shqiptarët të mos mund të luajnë ndonje rol. Qëllimi i parisë së Tiranës është që t’i paralizojë qytetarët. Ndryshe ajo nuk mund të bejë atë që don, d.m.th., të ruajë sundimin oligarkik, dhe kontrollin e saj mbi ekonominë, shoqërinë dhe vlerat.