NUK PO NDODH ASGJË?! : PROBLEMI I FSHEHUR I KRIZËS SË THELLË EKONOMIKE

Problemi kryesor i kësaj fushate zgjedhore është terri në të cilin po mbahet elektorati shqiptar në lidhje me gjendjen ekonomike të vendit. Si edhe e kam analizuar në disa shkrime të Rrethit të Ferrit, ky është një problem kardinal. Mirëpo, në këtë terr informative duket se po kontribuojnë të gjithë: politikanët, specialistët, gazetarët, publiku i gjerë dhe institucionet e shtetit. Kjo po krijon një gjendje të frikshme, sepse kur të zgjohet shoqëria do të jetë me të vërtetë vonë.

Institucionet dhe Ekonomia

A flasin politikanët? Politikanët tanë nuk flasin për këtë temë. E para sepse nuk dinë; për shumicën, ekonomia është vjedhje, shitblerje dhe rrushfet. E dyta, sepse nuk iu intereson. Cka do të thonë? Që jemi keq? Por këtë e dinë të gjithë. E treta, sepse numrat e të dhënat shpeshherë janë të fabrikuara në zyrat e ministrive dhe nuk dihet se ku fillon rrena e ku mbaron e vërteta. Ja për shembull një pyetje e thjeshtë. Sa ishte rritja ekonomike në shtetin shqiptar? Kryeministri nuk e tregon por thotë se ia kaluam Gjermanisë e Brazilit dhe jemi mbas Kinës në botë. Mirëpo Turqia e Kina e kanë rritjen mesatarisht 9% në vit dhe këtë vit rritja e Kinës ra në 7.8%. Sa ishte rritja e ekonomisë? Askush nuk din të thotë gjë. Këtu të jepet shifra 3.0% nga qeveria, 2.7% nga Banka Shqiptare, 1.7% nga Fondi Monetar Ndërkombëtar, 0.5% nga CIA dhe në fund negative nga një agjensi tjetër zbulimi që informon vendimmarrësit dhe që emrin po ia mbajmë sekret…. More po sa ishte rritja ekonomike? Hajde e merre vesh. Nga ana tjetër, këtu të thonë se e kemi rritur Prodhimin e Përgjithshëm Kombëtar 11 herë, apo se do ta rrisim prodhimin bujqësor katër fish në katër vjet.  Edhe shefi i opozitës nuk flet me numra, por thotë “I themi Saliut: ‘Ik me nder.’” Po cfarë nderi ka ky kryeministër, e cfarë nderi do të marrë me vete?! Nejse, të kthehemi tek ekonomia, numra e përqindje nuk ka.

A flet shtypi për ekonominë? Në lidhje me shtypin e shkruar vërejta me keqardhje se lajmet ekonomike shpesh nuk e zënë as gjysëm faqe gazete. Ka gazeta të tëra që në versionet online ose edhe në shtyp nuk kanë asgjë për ekonominë. Në gazeta ka më shumë lajme për seksin në Big Brother se sa për ekonominë. Faqet e para hapen me komentet e analistëve e komentatorëve që janë të paguar dhe që shpifin, rrejnë, mashtrojnë, manipulojnë, përgojojnë, vrasin njerëz e karaktere, por që nuk merren fare me ekonominë. E gjitha kjo mbulohet me argumentin se publiku nuk don debate të kësaj natyre, se nuk ka interes për ceshtjet ekonomike, dhe në fund, me një shkelje syri lihet të nënkuptohet se populli shqiptar nuk i kupton këto tema. Shkulja e veshit dhe e flokëve të Egin Cekës, një skandal i paparë që u bë edhe më skandal nga letra e prindit, që do të bëhet edhe objekt, por edhe subjekt sherri, që nga Kuvendi tek kafeneja më e humbur meriton vëmendje. Por edhe më shumë vëmendje meriton ekonomia.

A flasin institucionet e tjera? Jo. Të gjithë e dimë se si gatuajnë informacionet e të dhënat institucionet tona. Asgjë e re. Sepse INSTAT varet nga kryeministri dhe Guvernatori i Bankës Shqiptare është duke luajtur me tre porta. Deri mbas zgjedhjeve nuk do ta ulin normën e interest të lekut. Po pse? Raporti që u ofrua të MËrkurën e nxirrte ekonominë blozë. Po ja, banka nuk do të ndërhyjë në politikë. Dhe për të justifikuar zgjedhjen që bëjnë të japin ca shifra kot e ca arsyetime që nuk të bindin. Nejse, me shume mbi kete teme ne fund te shkrimit.

Shqiptarët dhe Gjendja ekonomike

A e dinë shqiptarët se si është gjendja ekonomike? Përgjigja e shkurtër është ‘po.’ Populli e kupton mirë se gjendja ekonomike është e keqe dhe se do të përkeqësohet edhe më shumë në të ardhmen e afërt. Pyetësori i Institutit Shqiptar për Studime Ndërkombëtare tregoi se 66% besojnë se gjendja ekonomike është e keqe dhe se 50% e shqiptarëve besojnë se gjendja ekonomike do të bëhet edhe më e keqe mbas zgjedhjeve. Shashkat që hidhen andej këtej sikur politikanëve që do të vijnë në pushtet iu janë premtuar miliarda, nuk ia vlen të merren seriozisht. Populli e kupton këtë dhe ndjehet qartë rezistenca ndaj këtij dizinformimi.

Politikanët dhe ekonomistët mund ta vlerësojnë ekonominë duke u marrë me të dhënat makroekonomike. Njerëzit e thjeshtë e vlerësojnë gjendjen ekonomike duke u mbështetur në shpenzimet e tyre të jetesës, fuqinë blerëse, dhe mundësinë e përballimit të nevojave që kanë. Shkurt, problemet ekonomike nuk marrin vëmendjen e duhur. Mirëpo politika dhe ekonomia janë të pandara.

Ku është e vërteta?

Mëgjithatë e vërteta del. E pjesëshme, e paplotë, por gjithsesi del. Shkretëtira dallohet që është shkretëtirë, jo pse nuk ka gjelbërim, por pse ka një oaz a një tufë pemësh që të tregojnë se si është gjendja. Pra, përtej kësaj dyanshmërie e moskuptimi dypalësh, në një numër shkrimesh të goditura, dhe mua më interesojnë të dhënat e jo bindjet e përkatësitë politike të individëve, këto ditë në shtyp ka pasur disa shkrime ngacmuese por që nuk kanë tërhequr vëmendjen e duhur.

Si ilustrim do të përmend disa shkrime të shkurtëra por të dobishme. Një shkrim i pjekur dhe i informuar lidhur me borxhet nga Genc Kondi tek Shqiptarja.com duhej të kishte ngjallur një debat serioz por cuditërisht kaloi në heshtje.[1] Ashtu kaloi edhe alarmi i profesore Ermelinda Meksi, një nga njerezit që e njohin më mirë se shumë të tjerë ekonominë e vendit, lidhur me borxhin e shtetit në Shqip, dhe shkrimet e Ilir Beqajt.[2] Në rast se prononcimi i prof. Ermelinda Meksit, apo shkrimet e Ilir Beqajt kalojnë disi në heshtje sepse të dy janë figura politike dhe pritet se do të jenë në nivele të caktuara në qeverisje, kalimi në heshtje i disa shkrimeve dhe analizave të tjera nga gazetarët që mbulojnë ekonominë është plotësisht i pajustifikuar. Një seri shkrimesh të informuara mirë ka bërë edhe Ervin Kaduku në Standard.[3] Po ashtu, njëri nga problemet kryesore ekonomike për popullin e thjeshtë është shtrenjtimi i jetesës, d.m.th., inflacioni i fshehur. Në një shkrim hetimor, cilësor e të pjekur, gazetarja Alba Xhambazi në Shekulli e ngriti këtë problem, i cili kaloi në heshtje dhe pa vëmendjen e duhur.[4] Po kush i diskuton? Askush. Njerëzit merren me shkuljen e veshit të një diplomati e jo me ekonominë. Në vecanti, artikulli i Alba Xhambazit më tërhoqi vëmendjen sepse tregonte qarte se sa e vështirë është gjendja sidomos në tregtimin e prodhimeve bujqësore ku shtrenjtimi i jetesës është i dukshëm:

“Krahasuar me të njëjtën kohë të një viti më parë,  çmimet janë shumë të larta edhe pse  javën e fundit është vënë re një ulje e  lehtë për produktet e stinës. Sipas  tregtarëve në tregun ushqimor të  kryeqytetit, tek ish-Uzina “Dinamo”  sallata kishte shkuar nga 50 lek/kg  që ishte një vit më parë, në 120 lek/ kg këtë vit. Po ashtu, edhe patatja, e  cila një vit më parë ishte 30 lek/kg,  dje tregtohej me çmimin 80 lek/kg.  Rritje gjen edhe tek trengulli, spinaqi,  qepa dhe lulelakra, ku kjo e fundit,  sipas tregtarëve ka pësuar një rritje  4-5 fish krahasuar me një vit më  parë.”[5]

Pra, një vështrim i shpejtë i cmimeve të produkteve ushqimore, vecanerisht në tregun më të madh të vendit, në Tiranë, si edhe u tha më lart, tregon një histori tjetër. Inflacioni i fshehtë është rampant, i kudogjindshëm dhe përbën një problem shumë të madh për qytetarët që jetojnë me rroga apo që kanë të ardhura fikse.  Kjo shihet si në prodhimet e importuara ashtu edhe në prodhimet e vendit.

Inflacioni zyrtar, numri që jepet nga Ministria e Financave dhe nga Banka e Shqipërisë dhe mandej përhapet gjithandej është më pak se 4%. Mirëpo, në realitet, shtrenjtimi i produkteve ushqimore dhe bujqësore në treg tregon dicka tjetër. Edhe nga një vështrim i shpejtë i rritjes së këtyre cmimeve, duket se inflacioni është i pranishëm dhe se njerëzit blejnë më pak me më shumë para. Natyrisht që ka spekullim e lojë me krizën, prodhimin etj. por rritja e cmimeve deri në këtë nivel, dhe gjasat janë që cmimet nuk do të bien në dysheme, sugjeron se shqiptarët do të blejnë më pak mall me të njëjtat para. Verja emrin si të duash, por kjo është, më e pakta, shtrenjtim jetese.  Duke shkuar pak më përtej të dhënave, mora raportin e Ministrisë së Bujqësisë për javën e fundit të MArsit lidhur me cmimet e prodhimeve bujqësore dhe të dhënat nuk janë aspak inkurajuese. Shumë gjëra më habitën në atë raport, por njëra ishte cmimi i limonëve (të vendit kushtonin 190 leke kilogrami e të importuarit 159 leke) e me radhë. Por kjo është temë tjetër.

Në vend të Përfundimit

Në fund të fundit, ekonomia duhet të kthehet në vëmendjen e njerëzve. njerëzit do të votojnë dhe ekonomia do të jetë një nga influencat kryesore në vendimmarrjen e tyre. Jo më kot, shqëtësimet më kryesore të njerëzve ishin mungesa e të ardhurave (për 28% të njerëzve), papunësia (për 25% të njerëzve, ,  Jo më kot 66% e njerëzve thonë se gjendja ekonomike është keq apo shumë keq. 22% mendojnë se është mesatare/normale dhe vetëm 2% thonë se gjendja e ekonomisë është e mirë. Si do që të jetë, politika dhe të gjithë institucionet heshtin.

Tani e ka radhën Banka e Shqipërisë. Si thashe me lart, Mme datën 30 Prill do të mblidhet Këshilli Mbikqyrës i Bankës së Shqipërisë që do ndërmjet të tjerash do të vendosë edhe për normën e interesit mbi lekun. Por ka gjasa, që Guvernatori Fullani të marrë një vendim politik dhe vendimi për normën e interesit nuk do të ndikohet nga arsye ekonomike, por nga marrëveshja që do të bëjë guvernatori me palët respektive të parisë.  Por cilido që të jetë vendimi, e prekin se prekin e ulin apo e mbajne aty ku eshte, ekonomia shqiptare është në krizë të thellë e nuk ka asnjë shans që do ta kalojmë këtë krizë tani shpejt, lehtë e për disa vite të vështira.


[1] Genc Kondi, “Cfarë Trashëgon Qeveria e Ardhshme?” Shqiptarja.com, 24 Prill, 2013

[2] Ermelinda Meksi, Shqip, 24 Prill 2013.

[3] Ervin Kaduku, “Bankat: Ja çfarë do të bëjmë për kreditë e këqija.” Gazeta Standard (pa datë) http://ëëë.standard.al/bankat-ja-cfare-do-te-bejme-per-kredite-e-keqija/

[4] Alba Xhambazi, “Shtrenjtohen çmimet, perimet 110% më të shtrenjta nga vjet.” Shekulli, 21 Prill 2013.

[5] Xhambazi, Ibidem.

Advertisements

GRID RROJI: KOALICIONET, AK-FRD DHE FRIKA E PARISË SË TIRANËS

Me mbylljen e koalicioneve zgjedhore duket sikur fotografia e zgjedhjeve të ardhshme është pothuaj e plotë. Pakti i parisë duket se po funksionon në shumë aspekte. Tashmë terreni politik është përcaktuar në termat ideale për parinë. Të dyja grupimet kanë mbledhur rreth vetes një aradhë klanesh e grupesh të vogla të vetëquajtura parti, edhe pse këto nuk kanë kurrfarë vije ideologjike. Por kjo është e parëndësishme për parinë, atyre u mjafton aparenca se shumë “parti” i mbështesin. Nga ky pikëvështrim, koalicionet janë një pasqyrë e qartë e paktit. Edi Rama ka mbledhur këtë herë një numër më të madh “partish ushunjëza” sepse pritshmëritë e atyre që i dinë ca gjëra janë për një fitore të tij. Fitoren e tij duket se e pret edhe ish Presidenti Serb Tadiç! Në kampin tjetër ka tkurrje dhe konsolidim të klaneve kriminale mbështetëse sepse megjithë sigurinë në dukje të Sali Berishës fshati që duket nuk do kallauz. Ndaj nuk ka gjasë t’a shohim Damir Fazlliçin të kapardiset rrugëve të Tiranës këtë periudhë.
Pra, nga njëra anë kemi Sali Berishën me një koalicion të zvogëluar, me imazh të lodhur dhe kapjen e shtetit nga bandat e krimit siç tregojnë fotot e fundit të Ministrit të Brendshëm me shoferët e klaneve mafioze. Mirëpo Sali Berisha do të vazhdojë t’a mashtrojë “ushtrinë e vet” të mbështetësve sepse i duhet një opozitë e fortë numerikisht për të garantuar paktin e ngjalave. Sigurisht ai nuk u beson Ramës e Metës, sidomos këtij të fundit sepse ky e ka burgosur njëherë. Ndaj, ndonëse i gatshëm për t’a lëshuar pushtetin dhe krizën ekonomike në prehrin nervoz të Ramës, Berisha kërkon të ruajë garancitë politike për vete dhe familjen e tij. Po ashtu, atij i duhet të sigurojë një thelë të konsiderueshme nga torta publike pas 23 Qershorit për të kënaqur klanet kriminale që e mbështesin.
Nga ana tjetër, kemi një Edi Ramë në dukje në kontroll të situatës, megjithëse me shenja nervoziteti të cilat vijnë sa nga prania kërcënuese e Metës në koalicion aq nga pasiguria e dështimit të radhës. Incidenti me diplomatin Ceka në Vjenë dhe gjuha “berishiste” kundër Spahiut tregojnë se Rama nuk ndjehet i sigurtë tek fitorja edhe pse ka marrë dakordësinë nga të gjitha palët. Ai e di se klanet të cilat i përfaqëson nuk do t’ja falnin humbjen në këto kushte shumë të favorshme. Më tej, Ramës i duhet të kënaqë një numër të madh njerëzisht të cilët kanë pritur me durim për tetë vjet në opozitë. Objektivat e tyre nuk janë programatike. Ata presin t’i mbivendosen hajnave të qeverisë aktuale e të marrin edhe ata një copë.
Dalja më vete e Bamir Topit dhe AK-së e prish disi panoramën e paktit, por në gjykim të fundit nuk e pengon atë. Nga njëra anë, pesha specifike e këtyre partive nuk është e njohur dhe gjasat janë që pa komisionerë votat e tyre të mos numërohen drejt. Mirëpo duke e vendosur veten kundër sistemit këto parti kanë të paktën shansin për të thithur votën e protestës e cila pas paktit të 1 Prillit parashikohet të jetë masive.
Siç dihet FRD-ja e Topit merr vota nga të pakënaqurit e PD-së duke e dobësuar atë edhe nëse nuk merr asnjë deputet. Ndonëse nuk bëri aleanca me partitë kryesore, nuk është e qartë se çfarë ndryshimi sistemik dëshiron të sjellë FRD-ja. Nga mënyra jo transparente e krijimit të strukturave drejtuese FRD-ja i ngjason më tepër një grupi të pakënaqurish nga Berisha që synon emulimin e stilit parti-lider se sa një force që synon një fillim të ri. Megjithatë, ajo përfaqëson një tjetër pol që po i kundërvihet sistemit të paktën deri pas zgjedhjeve.
Më anë tjetër, AK-ja mund të dëmtojë Ramën gjë që shpjegon reagimin e ngjirur e nevrastenik të kryesocialistit kundër Spahiut. AK-ja ka një avantazh të pa krahasueshëm me forcat e tjera, ka një ideologji e cila ka munguar dhe që përqafohet nga të gjithë shqiptarët.Mirëpo, shpalosja e kombëtarizmit nuk u pasua nga një qartësi ideologjike serioze. Nuk mund të mos theksohet se ende sot mungon një vizion i qartë shtetndërtues i AK-së i cili të mbështetet tek shteti komb. Herëpashere ka nisma interesante po ende nuk ka një koherencë të dallueshme ideologjike. Disa nga drejtuesit e saj duket se po e trajtojnë çështjen kombëtare si çiflik të tyre dhe jo një ideologji që i përket popullit. Askush nuk e ka shpikur kombëtarizmin, ndaj askush nuk mund t’a privatizojë atë. Më tej, kërkesat pragmatike që AK-ja i bëri PS-së për të hyrë në koalicion treguan një qasje tepër të ngjashme me palët e tjera të parisë dhe lenë shije të hidhur.
Argumentimi elegant i Ledjan Priftit në këtë blog mbi nevojën e përfaqësimit në listat e PS-së si një mënyrë praktike e amendimit të kodit nga proporcional rajonal në proporcional kombëtar nuk është tërësisht i bindshëm. Së pari, një parti që përbën risi për ideologjinë që përqafon nuk mund të shndërrohet në pazarxhije për poste deputetësh. Së dyti, edhe nëse rrëzimi i sistemit Berishist është prioritet, ai nuk mund të vijë duke u bërë pjesë e paktit të ngjalave të parisë në koalicion me Rametën. Kjo përbën absurditet. Së treti, AK-ja si parti e të rinjve duhet të shqetësohet për mobilizimin e energjive rinore kombëtare përpara se të kërkojë poste deputetësh në listat e tjerakujt. Vetë Prifti pranon se një aleancë parazgjedhore do kish patur kosto të mëdha morale dhe politike.
Për të gjitha arsyet e mësipërme mendoj se AK-ja pati fat që negociatat dështuan. Megjithëse ka mbetur pak kohë ajo ka shansin e dytë të shndërrohet në forcën e vetme politike që kërkon ndryshim rrënjësor. Kjo duhet të bëhet me një program shtetndërtues afatgjatë, dhe duke marrë parasysh se në kushtet e një loje të mbyllur me pakt paraprak do jetë e vështirë që paria t’ja numërojë votat apo t’a lejojë të hyjë në parlament. Listat e saj të deputetëve duhet të reflektojnë nevojën për të ndërtuar shtetin komb, për të mbledhur rreth vetes kapacitetet e duhura për t’ju treguar shqiptarëve se ka burime njerëzore të mjaftueshme për t’a realizuar shtetndërtimin. Gjithashtu ato duhet dhe të reflektojnë nevojën për një fillim të ri më shumë se sa nevojën e dikujt për riafirmim. Ata drejtues të saj të cilët prisnin poste deputetësh nga koalicioni kanë ende kohë të kandidojnë me PS-në.
Për t’a përmbledhur, pakti i ngjalave të parisë është një çështje jetike për palët. Dhe në mjedisin e kriminalizuar të parisë së Tiranës, jeta ka vlerë për aq kohë sa ka pushtet për të ndarë. Siç tha biznesmeni sekser i të gjitha palëve Zamir Mane në një intervistë rozë tek Shqiptarja.com “ paraja është çdo gjë në jetën time”, një parim i patjetërsueshëm për parinë e Tiranës. Ndaj edhe paria ka vënë në lëvizje të gjitha mekanizmat mbështetëse për t’a justifikuar paktin.
“Skandalet” e ditëve të fundit shërbejnë vetëm për diversion. Nëse dështojnë me aferën Rama-Ceka dhe foton Frroku-Noka ata do përpiqen të hedhin në tregun mediatik shashka të tjera. Gjëja më e rëndësishme nga e cila ata duan të largojnë vëmendjen është pakti i ngjalave dhe pështjellimi moral që ai ende sjell në shumicën dërrmuese të popullit.
Ruajtja me fanatizëm e paktit me anë të të gjitha mjeteve mediatike, me krrakarritjet kundër kombëtarizmit dhe përdorimi i teknikave mjegulluese të së vërtetës është tregues i qartë se paria e ndjen që pakti nuk përfaqëson vullnetin e popullit dhe nuk po shitet. Me daljen e vetme të FRD-së dhe AK-së në zgjedhje tabloja ka ndryshuar.Paria ka frikë se po i del loja nga dora dhe po mundohet t’jua mbyllë atyre të gjitha shtigjet si dhe të tërheqë vëmendjen nga pakt-zullumi me të gjitha mënyrat.
Mirëpo shumëkush pyet, cilat janë zgjidhjet për popullin? Siç e kam shprehur më parë, ka ardhur koha që ne shqiptarët t’I tregojmë palëve të parisë se ata nuk mund të luajnë më me vullnetin e popullit. Shqiptarët duhet t’i thonë jo parisë në këto zgjedhje duke përdorur mjete sa më demokratike. Ne duhet të ngrihemi mbi simpatitë personale, mbi të kaluarën familjare dhe përfitimet meskine dhe t’i themi parisë se ne meritojmë shumë më tepër. Ne duhet të bashkohemi në një koalicion qytetar dhe të rebelohemi ndaj llumit të parisë. Në qoftë se AK-ja apo FRD arrijnë të bëhen pishtarmbajtëse drejt një fillimi të ri ato duhen mbështetur. Nëse jo, shqiptarët duhet t’a shprehin protestën me anë të zhvlerësimit të votës. Ka disa nisma si Vota e Bardhë etj. të cilat janë të gjitha të vlefshme për të arritur objektivin e delegjitimimit të parisë. Ka ardhur koha të veprojmë tani për një fillim të ri.