NJË DEBAT I MUNGUAR: IDEOLOGJIA E TË DJATHTËS SHQIPTARE

Në shtetin shqipar nuk ka të majtë, por nuk ka as të djathtë. NË shtetin shqiptar ka një ndarje klanore, që është thelbësisht krahinore dhe tashmë edhe klasore. Përplasja politike është midis dy segmenteve të parisë oligarkike të Tiranës dhe në këtë përplasje katundare nuk ka kurrfarë sistemi ideologjik. Këta janë shkurt e shqip, për të zhvatur, vjedhur, mbushur xhepat e trastat dhe për të shkatërruar kombin shqiptar. Ka edhe më shumë probleme si kriminalizimi, degjenerimi, injoranca etj., mirëpo këto janë dytësore dhe burojnë nga mungesa e qartë e ideologjive. Këto aspekte të problematikës së padallueshmërisë ideologjike te paleve te parise, si dhe të nevojës për një pozicionim koherent ideologjik të strukturave politike në të mirë të shoqërisë, janë trajtuar më në thellësi në librin tim “Përrallat e Tranzicionit shqiptar.” Po ashtu janë trajtuar në bloëgun Rrethi I Ferrit, natyrisht me individualitetet dhe dallueshmëritë e pritshme, nga kolegët Grid Rroji, Valbona Karanxha, Ledjan Prifti, Artjan Gjataj, Edlira Gushta e të tjerë. Mirëpo shtysa për një shkrim të tillë erdhi nga një opinion i sotshëm i Dr. Mark Markut tek Panorama, “Referencat ideologjike të se djathtës shqiptare” tek PANORAMA.[1]

Në shkrimin e tij, duke ndërtuar një paralele me të djathtën në Itali si dhe në Rusi, Dr. Marku argumenton se e djathta duhet të orientohet nga vepra e tre figurave të njohura, Zef Pllumit, Arshi Pipës dhe Sami Repishtit si bartës të spikatur të një sistemi vlerash morale që i kundërvihet me dinjitet sistemit të vlerave të strukturave të ashtuquajtura të majta dhe që janë bija të PPSH-së. Sic thekson Marku, “Rikthimi i formacioneve politike të djathta drejt këtyre vlerave të refuzuara duhet të jetë një nga parakushtet e ristrukturimit të saj. Pa këtë vetidentifikim e djathta rrezikon të mbetet një amalgamë rrethanore pa identitet, siç ka qenë deri tani”[2]. Problemi kryesor lidhur me arsyetimin e mikut tim qysh nga kohët e Lëvizjes Studentore të viteve 1990-1991 nuk qëndron tek këto individë apo tek mendimi i tyre i shprehur në librat e tyre të shumtë. Te tre këto personalitete janë figura të spikatura të historisë së vonshme shqiptare, kontribues të shquar të mendimit shqiptar dhe modele që duhen ndjekur. Duke i pasë njohur personalisht dhe duke i pasë ndjekur si veprimtarë, ndaj respektin më të thellë për punën e veprën e tyre.  Mirëpo, duke e ngushtuar rrethin e sistemit të vlerave, Marku ka një problem jo të vogël ne lidhje me ideologjine.

Ceshtja eshte se ideologjia nuk duhet të lidhet me persona anipse personat janë bartës e shprehës të saj. Ideologjia është botëkuptim I zgjeruar dhe që shpjegon përvojat dhe gjendjen njerezore në mënyrë shumë më komplekse dhe koherente. Ideologjia lidhet me një interpretim të së shkuarës dhe me nje vision të së ardhmes që shkon shumë më larg e me lart individëve të vecantë. Për më tepër ideologjia duhet të tejkalojë përvojat e caktuara historike si bie fjala kundërshtia ndaj komunizmit/socializmit. nuk ka me socialiste ne qeverisje, e bile ka pak ne shtetin shqiptar. Dhe pikërisht këtu qëndron edhe problemi me argumentin e Markut. Ajo që I bashkon këto tre personalitete qe permend ai, është kundërvënia ndaj sistemit të kaluar, dhe si rrjedhojë, edhe ndaj të ashtuquajturës “e majtë shqiptare e sotme.” Mirëpo ajo që e majta e sotme ka trashëguar nga PPSH është struktura e jo vlerat (që kanë ndryshuar), lidhjet personale e jo njerëzit socialiste/komuniste (që janë tejkaluar), besnikëria e jo mendësia (që është deformuar), e me radhë. Këta që janë sot në të majtë e në të djathtë janë thjesht banda katundare, që janë turrur të vjedhin nga shqiptarët. Bashkë kanë ndërtuar një system oligarkik, kriminal, cnjerëzor, kundërshqiptar, dhe tërësisht të përcudnuar. Lufta duhet të jetë kundër këtij sistemi e jo kundër të shkuarës. duke i ndare ne komuniste e ne te djathte anti-komuniste, Marku po bie ne kurthin e parise.

Lufta kundër komunizmit dhe qëndresa kundër atij sistemi vlerash nuk mundet me kenë e djathta shqiptare. Ne jemi një popull i vogël, të lidhur lëmsh e me njëmijë fije, që nuk i shmangemi dot shoqërisë ku jetojmë dhe që nuk pranojmë e nuk durojmë shumëcka që është normale në shoqëritë e tjera. ne na duhet nje e djathte ndryshe. E djathta shqiptare duhet të drejtohet tek një system vlerash të qarta që gjenden edhe në veprën e këtyre zotërinjve por që është qartësisht i formuluar në programin e Rilindjes kombëtare shqiptare. E djathta shqiptare duhet të jetë e mbështetur në një kuptim të thelluar të asaj që na bën shqiptarë, të dallueshëm nga të tjerët, dhe këtë thelb duhet të luftojë ta mbështesë në politikë duke iu kundërvënë cdo shtyrje që ushqen ndasi e përcarje, krim e zvetënim, skllavërim të shqiptarët e cnjerëzim.

Edhe pak vite, sistemi I mëparshëm parti-shtet do të shihet me sy tjetër nga historianët dhe nga brezat që po vijnë. Ashtu si ilustrohet nga shembulli i njeriu që është shofer nuk e aprovon sjelljen e këmbësorëve dhe kur bëhet këmbësor nuk aprovon sjelljen e shoferëve,  ashtu edhe brezat e ardhshëm do të gjykojnë atë që ka ndodhur me sy tjetër. Mirëpo kur kjo sjellje shihet nga këndvështrimi i interesit kombëtar, atëherë gjërat konsiderohen pak më ndryshe. Dhe ne sot na duhen të gjithë heronjtë, mendimtarët, veprimtarët, atdhetarët, kombëtaristët që duhet të kemi në Panteonin që nuk e kemi dhe që na ndihmojnë që të shohim shqiptarin tjetër me sy tjetër, që të kuptojmë gjendjen pa rënë në kurthet e parisë, që të dimë se cka është e mira dhe e keqja. Ne na duhen ata heronj që të shohim atë që na bashkon e jo atë që na ndan, ata që na mësojnë se bashkimi bën fuqinë, dhe ata që na tregojnë se duhet me i besue shqiptarit tjetër dhe me iu mbështetë më fort e me me dashuri shtet-kombit tonë.  Dhe lista është shumë e gjatë, sepse si popull, kemi shumë heronj, kemi shumë shembuj e modele prej të cilëve duhet me mësue dhe me formësue të djathtën që iu duhet shqiptarëve: kombëtariste, demokratike, që kërkon një treg të institucionalizuar, kultivim të vlerave e të moralit shqiptar, vënien e interesit të shtet-kombit në përparësi, shmangjen e dallimeve e të përcarjes klanore, krahinore, e klasore, dhe kuptimin e thellë të përvojës tonë historike: as Lindje e as Perëndim, përfito nga të mundesh, dhe me një pragmatizmin që na ka karakterizuar gjithmonë, mbështetu tek familja dhe tek nderi, dhe mos harro kurrë se bashkimi shqiptar bën fuqinë e shtetit dhe të individit.

Në përfundim, do të kisha thënë se ku shkrim i Markut është një shenjë e qartë se debati që duhet të zhvillohet është tashmë i nevojshëm dhe i kohës. Dhe e djathta shqiptare, që duhet të rilindë sepse nuk është kurrkund në lojën politike duhet të mbështetet në këto vlera që përmenda më lart dhe me një largpamësi që i tejkalon individët dhe përvojat e tyre. Individët, edhe më të mirët, janë njerëz, ideologjia është ideologji sepse nuk varet më nga individët. Sepse, në mos tjetër, shkaku kryesor I dështimit tonë historik, ka qënë  paaftësia e jonë me kuptue e me vue në jetë këtë projekt serioz e modern që e formuluan bijtë më të shquar të kombit shqiptar dhe që tash 250 vjet nuk ka arritur të bëhet hegjemonik e mbisundues në mendësinë e në politikën shqiptare edhe pse jemi kapur gjithnjë mbas një periudhe, mbas një sistemi të vecuar vlerash, dhe kështu kemi mbetur mbrapa pa arritur të kapim kohën e humbur dhe pa dhënë zgjidhjen e duhur.

Advertisements

STUDENTË TË INSTRUMENTALIZUAR APO LËVIZJE E PAVARUR? NJË VËSHTRIM I SHKURTËR MBI DISA TRAJTIME TË LEVIZJES STUDENTORE TË VITEVE 1990-1991 NË 20 VJETORIN E SAJ

NË VEND TË HYRJES

Duhet thënë se për shumë shqiptarë Lëvizja Studentore Shqiptare e viteve 1990-1991 (tash e mbrapa LSSH), është një nga levizjet e spikatura shoqërore të historisë kombëtare. Për pjesëmarrësit, ajo mbetet një faqe e ndritur e jetës së tyre personale dhe një shembull për t’u ndjekur nga më të rinjtë. Pavarësisht këndvështrimeve të kundërta (që e shohin atë si një instrument të segmenteve të parisë apo si një Lëvizje të pavarur), të gjithë palët në debat pajtohen se Lëvizja ia arriti të kontribuojë fuqimisht në ndërrimin e sistemit e në shmangjen e Luftës Civile në një moment tejet kritik për shtetin e kombin shqiptar.

Por, interpretimet ndahen kur vjen puna që të gjykohet pavarësia e saj, drejtimi i saj, qartësia e orientimi i saj ideologjik, e mbi të gjitha roli i intelektualëve dhe individëve të vecantë brenda Lëvizjes. Të gjitha këto pika ndarëse u pa qartë se ishin trajtuar në mënyrë konsistente por tërësisht të papajtueshme në tre narrativat e pranishme në shtyp e media. Është e pritshme se me kohë nëse LSSH trajtohet me rigorozitetin e duhur shkencor shumë gjëra do të qartësohen. Megjithatë, pavarësisht interpretimeve të ardhshme, duket se, në këtë pikë, këto tre narrativa do të përcaktojnë edhe trajtimin që do ti rezervohet në histori kësaj Lëvizje. Në përgjithësi, debatet më thelbësore janë të lidhura me rolin e individëve të ndryshëm në Lëvizje e në drejtimin e saj, me rolin e intelektualëve, me vlerat ideologjike të Lëvizjes e objektivat e saj politike si dhe me kontributin e saj në një rrafsh historik e krahasues me lëvizje të ngjashme, ose me vende që kanë qënë në pika kthese të ngjashme me shtetin shqiptar. Prandaj ia vlen që të ndalemi e ti trajtojmë këto probleme me kujdesin që meritojnë.

Pikëpyetjet janë të shumta dhe, si të gjitha lëvizjet që shpërthejnë në skenën politike e që luajnë një rol kritik, edhe LSSH është e rrethuar me shumë hamendësime. Proceset evoluan shpejt e pak fakte janë të filmuara e të dokumentuara dhe mungon konteksti i tyre. Arkivat e kohës duhet të jenë të mbushura por ato janë të paarritshme për ata që janë të interesuar e kështu gjithkush mbështetet në kujtimet e në paterialet që kanë privatisht duke e paraqitur LSSH nga një këndvështrim përvoje personale që shpesh nuk e përfshin të tërën. Nuk mund të pritet që në këtë shkrim të jepet një pamje e plotë e saj, e as të ofrohet një përshkrim i detajuar.

Në këtë shkrim, mbasi paraqes disa nga këndvështrimet kryesore, do të mundohem të hedh dritë mbi disa nga elementet e këtyre interpretimeve që nuk përputhen me të vërtetën historike. Me që shkrimi, s’mund të përmbledhë e të thotë gjithcka, do të synoj që të analizoj disa nga këto aspekte thelbësore të trajtimit të LSSH. Në mos tjetër, për të shkruar pak më mirë historinë, ia vlen që të fillohet një debat i ngritur në nivel profesional lidhur me Lëvizjen, rolin e vendin e saj në historinë e vonshme shqiptare si dhe me interpretimet e ndryshme.

Duke sjellë edhe disa argumente e fakte që dalin nga filmimet, materialet e shkruara, e dokumentet e kohës do të mundohem që në pika të caktuara të ballafaqoj atë që shihet e dëgjohet me narrativat e caktuara. Po ashtu, duke qënë një nga ata që i dha asaj Lëvizje një frymë e rrugë të caktuar, si dhe duke pasë qënë vendimmarrës në momente kritike, e konsideroj legjitime që të sjell edhe gjykimin e kujtimet e mia për momente lidhur me të cilat nuk ka dëshmi të tjera e njerëzit që kanë qënë të pranishëm, gjithnjë për arsyet e tyre, nuk kanë folur sepse nuk ju ka interesuar ose nuk i kanë trajtuar me rëndësinë që meritojnë, thjesht sepse nuk dinë më shumë. Mirëpo efekti ka qënë gjithnjë i njëjtë. Lëvizja është interpretuar në mënyra jo të drejta dhe jo ashtu si e meriton.

Në pjesën e parë të shkrimit trajtohen tri narrativat sunduese. Në pjesën e dytë diskutohen disa nga pikat më të debatuara ndërmjet narrativave. Në pjesën e tretë e përmbyllëse ofrohet një përmbledhje e argumenteve të paraqitura.

1. TRE PARADIGMA LIDHUR ME INTERPRETIMIN E LEVIZJES STUDENTORE

Si u vu re në shtypin e mediat e Tiranës e më gjerë, gjatë këtij 20 vjetori interesimi për Lëvizjen studentore është ende i gjallë. Përtej dëshmive individuale e interpretimeve të pjesëmarrësve të përmendur më lart duhet theksuar se në përgjithësi ka tre grupime interpretimesh lidhur me Lëvizjen Studentore. Të tre këndvështrimet japin interpretime të papajtueshme e krejtësisht të kundërta lidhur me të gjitha aspektet kryesore të veprimtarisë së asaj Lëvizje. Nevoja për të paraqitur një interpretim koherent e konsistent e sa më afër të vërtetës është më se e prekshme. Kjo përbën një shtysë të fortë për të analizuar e konsideruar me qetësi, si në kohë, ashtu edhe në qëllimet politike e në vetëdijen e atyre që organizuan këto veprime.

Një përpjekje për të krijuar me objektivitet ecurinë e ngjarjes është bërë nga Fred Abrahams i cili këtë vit botoi kapitullin e parë të librit të tij mbi tranzicionin në shtetin shqiptar që përqëndrohet te kjo Lëvizje dhe në rolin e saj. Po ashtu shquhen kujtimet e analizat e disa prej studentëve që kanë qënë aktivë në Lëvizje si Mimoza Ferraj, Arben Sulo, Akli Fundo, Spiro Cura, Agim Parllaku, Latif Hoxha, Mujë Bucpapaj, Alban Tershana, Bardhyl Ukcamaj, Afrim Krasniqi, Edvin Shvarc, Ardi Stefa, Blendi Fevziu, Flamur Bucpapaj, Dritan Shakohoxha, Skender Minxhozi, Arian Manahasa, Blendi Gonxhe e shume e shume të tjerë që kanë botuar ose kanë dhënë intervista në shtyp e media.

Duhet thënë se këtë vit tërhoqën vëmendjen edhe intervistat e disa politikanëve e intelektualëve që kanë qënë në role kryesore si vendimmarrës, themelues të PD, disa edhe aktivë ose afër Lëvizjes Studentore, e disa edhe të pranishëm në veprimtaritë e saj për arsye të caktuara. Në vecanti, vlen të përmenden Ramiz Alia, Aleksandër Meksi, Sali Berisha, Prec Zogaj, Mitro Cela, Skender Gjinushi, Zenel Hoxha, Arben Imami, Edmond Budina, Engjell Gishti, Omer Stringa, Eduard Selami, Arben Mecaj, dhe Besnik Mustafaj. Shumë prej tyre përqëndrohen në veprimtarinë e ditëve të para d.m.th. në Dhjetor 1990. Si pasojë, ata e shohin Lëvizjen si “Lëvizje e Dhjetorit” që zgjati jo më shumë se 5-6 ditë dhe e lidhin gjithcka ose me intelektualet ose me Partinë Demokratike, kontributi i tyre në analizimin e rolit të asaj Lëvizje meriton vëmendje të vecantë. Duke hedhur dritë mbi procese e me ngjarje që tashmë mund të vërtetohen vetëm me dëshmitarë, kontributi i këtyre individëve në gjykimin e saj është i një rëndësie të dorës së parë dhe nuk mund të kalohet lehtë. Natyrisht, duhet thënë se gjatë këtyre 20 viteve shumë vetë kanë dhënë dëshmi që kundërshtojnë njëra-tjetrën, e natyrisht edhe dëshmitë e vetë pjesëmarrësve kanë qënë të ndryshme në kohë të ndryshme. Prapëseprapë, një tufë dëshmish të reja krijon mundësinë për debat e për të analizuar më me vëmendje disa nga momentet kritike në jetën e asaj Lëvizje Studentore.

Në fund janë një grup opinionistësh e komentatorësh ndër të cilët Artan Fuga, Fatos Lubonja, apo Mustafa Nano, të cilët e shohin si Lëvizjen ashtu edhe kontributin e saj me një dozë skepticizmi. Mendimi i tyre është se kjo Lëvizje u përdorua nga sistemi. Sipas këtyre analistëve, studentët që e shohin  Lëvizjen si kontribut të mirëfilltë vec gënjejnë vetëm veten e tyre thjesht sepse ata u përdoruan keqasi nga gjahtarët e parisë.

1.1. HAGJIOGRAFIA ZYRTARE: NJË LËVIZJE E FRYMËZYAR, E ORGANIZUAR DHE E DREJTUAR NGA INTELEKTUALËT E NGA PD

Një këndëndvështrim është hagjiografia zyrtare që është e paraqitur fuqimisht në shkrimet në gazetat RD, ’55,’ e në dokumentarët e televizionit ‘KLAN,’ si dhe në disa botime të tjera. Argumenti thelbësor i këtij grupimi është se Lëvizja Studentore është e lidhur në gjithcka e pazgjidhshmërisht me personin e Azem Hajdarit, të Sali Berishës, e të Arben Imamit. Në të gjitha këto shkrime theksohet lidhja e pazgjidhshme (në kërthizë) midis Lëvizjes Studentore e Partisë Demokratike. Sipas hagjiografeve, si Fahri Balliu e Arben Mece, por edhe te individëve të tjerë që s’kanë qënë askurrkund afër Lëvizjes, si bie fjala, Neritan Ceka apo Jozefina Topalli, njëra është vazhdimi i patjetërsueshëm i tjetrës. Argumenti i tyre është se individët drejtues e aktivë në Lëvizje kaluan nga Lëvizja në PD në mënyrën më të natyrshme. Nga ky këndvështrim, Lëvizja paraqitet si një masë studentore e amullt e pa ide, të cilës iu dha drejtim nga Sali Berisha e Azem Hajdari.

Po ashtu nji opinion i fuqishëm i kësaj qasje është se në thelb lëvizja nuk arriti ndonjë gjë të madhe përtej asaj që ia këshilluan intelektualët e kryeqytetit. Pra Lëvizja reduktohet në protesta që zgjatën vec pesë ditë e në një masë studentore që u shkri natyrshëm në Partinë Demokratike që shihet si e lindur natyrshëm prej saj dhe që nuk u shkëput ndonjëherë prej saj. Në këtë mënyrë, PD paraqitet edhe si organizuesja e drejtuesja e Grevës së Urisë dhe del si struktura që ishte në thelb të cdo arritje të asaj Lëvizje. Shembujt ma interesantë në mbështetje të kesaj hagjiografie janë intervistat e Sali Berishës tek Blendi Fevziu ku flitet për ‘Tribunin Legjendar të Demokracisë,” Azem Hajdari, për parashikimet profetike të këtij të fundit se Shtatorja e Enver Hoxhës do të bjerë, për kontributin e vetë Sali Berishës e me rradhë. Në këto përpjekje retushuese të historisë përmenden thjesht si interlokutorë e jo si urdhër-dhënës, Ramiz Alia, Xhelil Gjoni, Adil Carcani, Robert Koli, Xhevdet Pata e me rardhë por jo edhe disa persona të tjerë që, anipse në hije, kanë luajtur një rol kyc në prapaskenat e kohës. Ky interpretim është qartësisht i dukshëm në shkrimet e intervistat e Besnik Mustafajt, të Eduard Selamit e të Arben Imamit, Neritan Cekës, Arben Meces por edhe të disa intelektualëve të atyre viteve që kanë botuar shkrime apo kanë dhënë intervista lidhur me Lëvizjen Studentore.

Nga ana e studentëve të asaj kohe, të bëjnë përshtypje dokumentari, anipse konformues, i Blendi Fevziut “Misteret e Dhjetorit ‘90’ si dhe interpretimi i lirshëm i historisë në dokumentarin e fundit “20 Shkurti” në TV Klan. Këtu bëjnë pjesë edhe shkrimet panegjirike të pjestarëve të një grupimi i quajtur “Dhjetori 90.’” Shembulli me ilustrues i të cilëve janë eulogjite e përvitshme të Mujo Bucpapajt e të Bislim Ahmetit në RD. Bislimi eshte një njeri që s’ka pasur ndonjë rol në Lëvizjen Studentore në Qytetin Studenti e natyrisht as në organizimin e Grevës së Urisë.

Cka të bën përshtypje është se shumë nga shkrimet vijnë nga ish-studentë që edhe pse kanë qënë atje me 5-13 dhjetor as mbas 20 vjetësh nuk janë në gjendje me thanë se cka kanë arritur të bëjnë politikisht, as atëherë e as mbrapa. Këta nuk dinë se cfarë kanë synuar të arrijnë e pse duhen nderuar si ata ashtu edhe ajo Lëvizje Studentore, pjestarë të së cilës kanë qënë. Shumë shkrime të lënë përshtypjen se këto individë thjesht po ndjekin linjën e hagjiografisë zyrtare e me vetëdije të plotë e lejojnë veten të përdoren pa mëshirë e për një post pune. Shkrimet, intervistat, e veprimtaritë e tyre janë të mbushura me lavde patetike për Sali Berishen, për Azem Hajdarin, për Arben Imamin e për disa individë të tjerë që nga ana e tyre iu referohen krushqve apo ish-shokëve të dhomës si dëshmitarë apo edhe oportunistëve që gjinden me kaq shumë lehtësi në Tiranën e sotme.

Përtej këtij emisionit të sotshëm të Blendi Fevziut në Opinionin e 18 Shkurtit 2011, i cili ishte i ndërtuar me shumë kujdes për të dhënë si të vërtetë hagjiografinë zyrtare (ndër të tjera duke promovuar një Komision të Grevës së Urisë që në fakt se ka pyetur njeri në vendimet që janë marrë) e natyrisht për ta nxjerrë Sali Berishën të larë nga roli negativ që ka luajtur si ai, ashtu si edhe Azem Hajdari por edhe PD, ka shumë të tjerë që nuk të lënë asnjë përshtypje të mirë.

Një nga shkrimet më të forta në drejtim të delirit politik, por edhe më tragjikomike në mbështetje të hagjiografisë zyrtare ishte shkrimi i Edmond Budinës tek MAPO në Dhjetor 2010. Në atë shkrim teatral tregohej në detaje se si, duke pirë cigare, e të mbështetur për mur të një godine, z. Budina na i paskësh kishte treguar Arben Brocit se si do të ishte e ardhmja demokratike e shtetit shqiptar. Edhe pse në atë kohë ai ishte zv.sekretar partie në Teatrin Popullor, e dinte më shumë se shumë të tjerë, duke gjykuar nga rruga që mori më vonë z. Budina, njeriu ka dyshime lidhur me sa ka ditur ai për të ardhmen ‘demokratike’ të shtetit shqiptar. Ose, nëse ai ka ditur dicka se si do të jetë kjo e ardhme, dhe ka ikur në Itali, atëherë njeriu ka dyshime lidhur me ndershmërinë e argumenteve të tij në të sotmen ‘demokratike’ sidomos kur ai flet në mbështetje të individëve të vecantë e të arritjeve të PD-së.

1.2. GJUETARËT DHE PREJA: LËVIZJA ËSHTË PËRDORUR NGA PARIA E TIRANËS

Në paradigmën (qasjen) e dytë dallohen prof. Artan Fuga si dhe opinionistët Mustafa Nano apo Fatos Lubonja. Mosbesimi i tyre tek pastërtia e tek kontributi i Lëvizjes Studentore është i thellë, ashtu sic është edhe më i thellë mosbesimi i tyre tek individët që sipas hagjiografisë zyrtare ishin themeluesit, drejtuesit e inspiruesit e asaj Lëvizje. Kur flasin për Lëvizjen, si Lubonja ashtu edhe Nano kanë në mendje individët që u promovuan intensivisht që nga ditët e para e që u bënë të njohur gjatë tranzicionit. Kam parasysh Sali Berishën, që në shkrimin e Nanos shihet si “drejtuesi i Dhjetorit” e Azem Hajdarin që shihet si tribuni i demokracisë apo më saktë i PD-së.

Premisa e gjykimit është kjo: në se Lëvizja Studentore ka qënë e drejtuar dhe e organizuar nga këta individë që, sipas autorëve, gjatë tranzicionit u sprovuan të ishin me karakter tejet të dyshimtë, dhe që me sjelljet e tyre të mëpastajme, po sipas autorëve, kanë lënë një shije të hidhur në nivelin e vlerave më njerëzore e kombëtare atëherë nuk ka pse të respektohet një Lëvizje e tillë. Po ashtu, nëse Lëvizja ka qënë e përbërë nga studentë që mblidhen me grupimin “Dhjetori 90’” që edhe që sot e kësaj dite mbështet verbërisht Sali Berishën, (jo më larg se deklarata e tyre për shtyp në Gazetën 55 të 20 Shkurtit 2011 e provon këtë) ajo nuk mundet me pasë kenë e pavarur. Nëse këta individë e tregojnë veten si individë pa pikë pavarësie e vetëdije politike, atëherë nuk ka se si me kenë e mundur që ata s’kanë pjekuri politike as sot e kësaj dite, por përdorohen me kaq lehtësi, me kenë heronj e me e meritue me u nderue si heronj. Si pasojë, ergo, Lëvizja Studentore as ka merita, as nuk mundet me pasë kontribute. Prandaj, përkujtimi i saj, si Lubonjës ashtu edhe Nanos, por edhe një mase të heshtur apo vokale anonime të pasuesve të kësaj paradigme iu shkakton dyshime e neveri.

Pika që Lubonja e Nano e cekin por nuk e zbërthejnë sa duhet është bindja e tyre se Lëvizja Studentore u përdor nga ‘gjahtarët’ e sistemit, që ende nuk duan të flasin e të thonë se cfarë bënë e si ja arritën. Mendimi i tyre por edhe i të tjerëve, është se në rastin më të mirë, ‘gjahtarët’ ua hodhën ‘luanëve’ të rremë të Levizjes Studentore e në rastin më të keq, ‘luanët’ ishin thjesht marioneta të tyre. Duke qënë se ipso facto, në mendjen e tyre, Lëvizja ose ka qënë e përdorur, ose e drejtuar nga këta dy individë, atëherë sic shkruan Mustafa Nano tek MAPO e datës 10 Dhjetor 2010, ai habitet që pjesëmarrës të tjerë në këtë Lëvizje por edhe “… Shinasi Rama… ngrefoset e është krenar se ka qënë student në Lëvizjen Studentore.” Nënkuptimi është se ne flasim pa arsye e se nuk jemi fare të vetëdijshëm se si jemi përdorur dhe se nuk duhet të lidhim emrin me Lëvizjen që nuk ka pse të respektohet pse e drejtuar dhe e organizuar nga Sali Berisha e Azem Hajdari e pa vlera pikëpamje e program të qartë.

Nga një anë duhet thënë se individë si Mustafa Nano tregojnë mllef te pajustifikuar karshi të tjerëve por edhe mungesë dijesh në lidhje me rolin e vendin e asaj Lëvizje në historinë shqiptare. Duke ja pranuar lirshmërinë në gjykim, sepse si komentator ai ka të drejtë me thanë cka I duket e drejtë, Z. Nano duhej të mendohej dy here e të lexonte të paktën se cka thonë pjestarët e saj. Po ashtu, dyshimet e Fatos Lubonjës lidhur me kontributin e saj, por edhe me rolin e individëve, po ashtu tregojnë një keqkuptim të madh që duhet sqaruar me durim. E prandaj, ia vlen që të vihen pikat mbi ‘i’. Edhe në se nuk është e mundur që të sqarohen të gjitha gjërat (nga këndvështrimi i jonë, natyrisht) ia vlen që të ceken disa pika kyce e prej andej mund të fillojë edhe diskutimi lidhur me këtë lëvizje madhore në historinë e vonshme shqiptare.

1.3. NJË LËVIZJE PATROTIKE E DEMOKRATIKE E PAVARUR NGA PARIA E TIRANES

Paradigma e tretë është e përfaqësuar nga një grup tjetër në të cilin bëjnë pjesë disa nga organizatorët, drejtuesit, e pjesëmarrësit në atë Lëvizje. Në shkrimet e tyre ndihet zëri i një masë kritike dhe të heshtur të pjesëmarrësve që nuk gjen pasqyrimin e duhur në përkujtimet e zhurmshme për Lëvizjen në Tiranë. Ish-studentë si autori i këtij shkrimi, por edhe intelektualë të asaj kohe e kanë trajtuar Lëvizjen në shkrimet e tyre me një nivel objektiviteti që deri deri tash e në përgjithësi ka munguar. Mirëpo varfëria dokumentare dhe pamundësia për të rrokur tablonë e madhe, si dhe zhurma mbytëse e aparatit mediatik, por edhe shkrimet që dalin në shtypin e përditshëm nuk e ka nxjerrë si duhet të vërtetën e saj.

Një përpjekje interesante por edhe tejet kontradiktore (sepse tregoi mungesën e njohurive lidhur me atë Lëvizje) për të rivlerësuar me objektivitet Levizjen studentore po ashtu u bë nga ana e Presidentit Bamir Topi. Në motivacionin e dekorimit të Lëvizjes Studentore me titullin “Nderi i Kombit,” Bamir Topi theksoi disa aspekte të kontributit themelor të Levizjes qua Levizje, të cilat nuk kanë qënë as të përmendura në parë e lëre më kaq të theksuara si në fjalimin e tij. Pjesa e parë e fjalimit të tij vinte në dukje më një qartësi të jashtëzakonshme disa nga kontributet themelore të asaj Lëvizje dhe për këtë meriton vëmendje të vecantë.

Nga ana tjetër, në paragrafin e fundit, ai edhe potencoi fuqishëm interpretimin e Lëvizjes nga këndvështrimi i hagjiografisë zyrtare duke folur për Azem Hajdarin si figura qëndrore e Lëvizjes Studentore në periudhën Dhjetor 1990-Shkurt 1991. Problemi është se njëri këndvështrim përjashton tjetrin. Azem Hajdari nuk ka kenë ndonjëherë lideri i LSSH sepse ai as nuk ka kenë, as nuk ka mundë me kenë lideri im, as i shumë shokëve të mi as edhe për një moment.  Ma e shumta ka kenë një bashkëudhëtar. Ai ka pasur mbështetje në fillim në një grup të caktuar e si do ta shpjegoj më poshtë, erdhi një ditë, jo më vonë se në Janar të vitit 1991 që vetë ata studentë që e mbështetën në fillim, e përbuzën dhe e tallën në Sheshin e Qytetit Studenti. Edhe pse duhet mbajtur në mend se politikani i vërtetë është ai që mundet me mbajtë dy ide të kundërta në mendje si të vërteta, kjo sjellje është e papranueshme në analizën historike e vecse nxjerr në pah idiosinkracinë e të menduarit lidhur me Lëvizjen.

Por, duke u kthyer tek roli i Lëvizjes, të gjithë ne, që e kemi studjuar apo analizuar, në mënyrat tona, me qetësi jemi përpjekur me vue në dukje disa nga arritjet e asaj lëvizje madhore në historinë e vonshme shqiptare. Argumentet e këtij grupi studjuesish janë se Lëvizja Studentore ishte një lëvizje në vazhdimësinë e Lëvizjeve studentore që kanë qënë aq të gjalla e të fuqishme në periudhat më kritike të historisë shqiptare. Ajo është faktori më i fuqishëm në fillimet e tranzicionit, sepse studentët e thyen partinë-shtet, ishte më masivja sepse në të u përfshinë studentë nga të gjitha anët e shtetit, ishte më vendimtarja se ju kundërvue aparatit të dhunës e terrorit tamam kur ishte koha më kritike dhe paritë zvarriteshin përdhe, ishte më e papërlyera se ato studentë nuk kërkuan asgjë veç të mirën e popullit dhe nuk morën asgjë si shpërblim. Mbi të gjitha, ajo lëvizje ishte më e panjolla, sepse askush nuk mundet me dalë e me thanë se studentët në atë lëvizje kërkuan gjakderdhje e vëllavrasje. Më në fund, askush nuk mundet me dalë e me thanë se atë Lëvizje e përdorën si vegël të tyre individë e grupe të caktuara të parisë së Tiranës. Kur jemi përdorur, e kemi lanë veten të përdoremi se e kemi ditur dhe se e kemi ndjerë se ku ishte e mira e të gjithë shqiptarëve.  Rrugët tona janë kryqëzuar por ne kemi qënë në rrugën e tyre sa kohë që ato kanë qënë në rrugën tone.

Ishte ajo Lëvizje që synoi ta transformonte dhe ta drejtonte urrejtjen e popullit karshi një sistemi tiranik në një revolucion të vërtetë popullor që synoi dhe ja arriti të merrej me strukturat e jo me njerëzit e veçantë. Për një periudhë shumë kritike, sytë dhe mendja e popullit ishte përqëndruar tek Lëvizja Studentore dhe, ishte ajo Lëvizje Studentore që e drejtoi në rrugën e së drejtës, të mirëkuptimit e të pajtimit kombëtar duke e përdorur respektin e prestigjin e fituar për të ndihmuar të gjithë shqiptarët. Lëvizja studentore mori përsipër me ndërgjegje të plotë dhe pa u përdoruar atë detyrë historike të  nxjerrjes prej sundimit të partisë shtet dhe të futjes së vendit në binarët e një sistemi demokratik e modern.

Për mbi të gjitha, lëvizja Studentore nuk bëri asnjëherë thirrje për gjakderdhje por vetëm për vetësakrifikim e vetëflijim. Ajo ishte një Lëvizje e qytetëruar dhe e kulturuar që kërkoi e punoi që të gjithë shqiptarët të kishin mundësi që të fillonin një jetë të re pa e urryer njëri-tjetrin dhe pa e lënë Luftën e Klasave që të shndrrohej në Luftë të hapur Civile. Lëvizja veproi e shkëputur e paralel partive politike që lindën apo u transformuan gjatë periudhës së parë të tranzicionit.

Lëvizja zgjidhi problemin e eliminimit të rolit e të mitit të Enver Hoxhës duke i hapur rrugën demokracisë së ideve e të vlerave. Organizimi i Grevës së Urisë është ndër shembujt më të pastër e patriotikë të shërbimit publik që mund të ketë dhënë ndonjë grup në historinë shqiptare. Nga fillimi i Janarit 1990, një grup studentësh u organizua në Shoqatën Studentore Fan S. Noli, shoqata që ideoi, e përgatiti, e organizoi dhe e drejtoi Grevën e Urisë që shembi mitin e diktatorit Enver Hoxha. Kjo Grevë urie është menduar, organizuar dhe drejtuar me një vetëdijshmëri të lartë për pasojat që mund të kishim, por edhe për nevojën e jashtëzakonshme të kryerjes së këtij detyrimi karshi të ardhmes të të gjithëve shqiptarëve. Enver Hoxha ishte shpirti, jeta, dhe mendja e diktaturës dhe e strukturave që e mbanin atë gjallë. Emri dhe vepra e tij i mbante bashkë të lidhur fort të gjithë strukturat e sistemit të partisë-shtet. Nuk mund të kishte demokraci me fytyrën e një krimineli si Enver Hoxha të varur në çdo klasë shkolle e në çdo shesh të qyteteve e të fshatrave të shtetit shqiptar. Ka qënë bindja e jonë e patundur se duke e hequr dhe duke e shembur mitin e tij, do të liroheshin jo vetëm ato kishin qënë të shtypur, të dhunuar e të persekutuar por edhe vetë pjestarët e strukturave të partisë, të shtetit dhe të sigurisë që jetonin me frikë se e tillë ishte natyra e despotizmit, e sulltanizmit dhe e tiranisë enveriste. Duke e shembur mitin dhe statujën e Enver Hoxhës, ne kishim besimin e thellë se do të hiqej ‘molla e sherrit’ dhe vendi do të merrte frymë lirisht, se do të kishte probleme por se nuk do të kishte Luftë Civile, se do të kishte përplasje por nuk do të kishte vëllavrasje.

Ne këmbëngulim në vlerat historike të saj, në kontributin e jashtëzakonshëm të të gjithë atyre mijra studentëve e studenteve që morën pjesë në atë Lëvizje që zgjati nga Dhjetori 1990 deri në fund të Marsit a në fillim të Prillit 1991, kjo varet se si konsiderohen ngjarjet e 2 Prillit 1991. Para se me dhanë gjykime për Levizjen Studentore, ata që flasin për atë Lëvizje duhet me konsiderue edhe pikëpamjen e këtij grupi me peshë, thjesht sepse shumë nga kontributet e saj më të rëndësishme lidhen direkt e pazgjidhshmërisht me këtë grup pjesëmarrësish e drejtuesish të Lëvizjes Studentore.

2. MBI DISA PIKËPYETJE E PROBLEME LIDHUR ME LËVIZJEN STUDENTORE

Nuk ka dyshim se mund t’iu jepet përgjigje të gjithë pikëpyetjeve lidhur me interpretimet e ndryshme të Lëvizjes e të rolit të saj. Për 20 vjet është folur kaq shumë dhe volumi i argumenteve, edhe për ne që i ndjekim me rigorozitet, është i tillë që e bën të vështirë dhënien e përgjigjeve. Ka një numër momentesh të rëndësishme të cilat duhen analizuar për të nxjerrë në pah rolin që luajti Lëvizja Studentore. Ndër të tjera, duhen përmendur përpjekjet për të ngritur studentët në ditët e para të Dhjetorit 1990, ngritja massive e studentëve me 8 Dhjetor, demonstrata e mengjezit të 9 Dhjetorit e përplasja tek Liceu, demonstrata e mbremjes së 9 Dhjetorit në Sheshin Skenderbeg, vendosja e hapur e kushteve politike, organizimi e strukturimi i studenteve, zgjedhjet e para demokratike në shtetin shqiptar në disa dekada, fitimi i pluralizmit, mundësimi e organizimi i opozitës në nivel kombëtar, heqja e frikës, ngritja e ceshtjes të burgosurve politikë, përpjekja për ndarjen e shtetit nga kontrolli i partisë, lufta kundër kultit të individit të Enver Hoxhës, aktiviteti i spikatun i Shoqatës Studentore ‘Fan Noli,’ përpjekja për të vënë opozitën në një shtrat vlerash kombëtare e patriotike, lufta për të shmangur Luftën Civile e për të organizuar një Front Kombëtar, shembja e mitit të Enver Hoxhës, ndalimi i gjakderdhjes së 2 Prillit e me rradhë. Këto janë disa ndër arritjet e asaj Lëvizje Studentore.  Këto janë arritje të jashtëzakonshme e historike.

Megjithatë, dy janë pikat kulmore. Njëra është vendosja e pluralizmit në shtetin shqiptar. Tjetra është shembja e mitit të Enver Hoxhës. E në asnjë pikë tjetër dallimet ndërmjet këtyre paradigmave nuk janë më të papajtueshme se në interpretimin e rolit të Lëvizjes Studentore në këto momente historike si dhe në rolin e individëve të vecantë. Mirëpo problemet me narativat e këtyre paradigmave dalin qartë kur ballafaqohen me mospërputhjet me faktet që sillen si nga përshkruesit e që provohen me dokumentet ekzistuese ashtu edhe nga qëndrimet e ndryshme brenda qasjes vetë. Për shkak të hapësirës, do të ndalem në mitin qëndror e më të diskutueshëm, atë të vendosjes së pluralizmit në shtetin shqiptar.

2.1 Miti I Hagjiografisë Zyrtare: Pluralizmi Ishte Ideja E Sali Berishës Dhe U Kërkua E U Fitua Prej “Tribunit Legjendar Të Demokracisë’ Azem Hajdari

Një nga variantet më të promovuara lidhur me vendosjen e pluralizmit mbetet ai që i vendos Sali Berishën dhe Azem Hajdarin, njërin si frymëzues dhe tjetrin si faktorin kryesor të arritjeve të Lëvizjes Studentore, e mbi të gjitha, të pluralizmit politik. Edhe pse i përsëritur pambarimisht gjatë këtyre 20 vjetëve, interpretimi i hagjiografisë zyrtare është përmbledhur qartë në intervistën e Sali Berishës dhënë në emisionin “Opinion” të TV Klan. Kështu, duke e përmbledhur interpretimin e kësaj qasje, Sali Berisha flet me nje krenari të dukshme për rolin e tij të frymëzuesit, të mbështetësit e të dhënies drejtim të Lëvizjes Studentore.  Po marr lirinë për ta dhënë dialogun të plotë.

“Blendi Fevziu: Cfare kerkonte Ramizi nga ju?

Sali Berisha: Ramizi kerkonte te bindeshin studentet qe te shkonin ne takim me te.

Blendi Fevziu: Ju tha se studentet duhet te shkonin ne shkolle me pare?

Sali Berisha: Jo jo. Kaq ishte takimiKaq.

Blendi Fevziu: E moret persiper te negocioni me studentet?

Sali Berisha: E mora me kenaqesi te madhe. Une kisha nje qellim ti coja tek ajo cka eshte themelore. Shkuam me Besnikun ne nje kafe aty prane aty takova Azemin per here te pare. U gezuan shume. I them Azemit se me tregoi listen e kerkesave. I thashe leri menjane nje eshte themelore dhe thelbesore pluralizmi. Ata e kishin por kishin kerkesa te tjera jo te ike byroja etj. I thame do te mbeshtesim.

Blendi Fevziu: I thate se vinit nga Ramiz Alia

Sali Berisha: Po i thashe.

Blendi Fevziu: Po qe ai kerkonte nje takim me ta?

Sali Berisha: Po por nuk i nxita une ata.

Blendi Fevziu: Si e priten takimin me Ramizin?

Sali Berisha: Ata me priten shume mire mua po lere Ramizin. Qellimi ishte qe keta te konsolidoheshin ne kerkesen per pluralizem politik. Gjeresisht Besniku u ul me Azemin ne nje qoshe dhe diskutuan per pluralizmin. Me te tjeret po merresha une….

Blendi Fevziu: Po ideja juaj cila ishte?

Sali Berisha: Ideja ime ishte qe te konsolidohej sa me shume kerkesa per pluralizmin politik. Une nuk doja ne asnje menyre qe kjo kerkese te mbulohej nga kerkesa te tjera. Ushtimi ne qytet ishte i domosdoshem. Studentet duhet te kishin mbeshtetjen e Tiranes. Ne shkuam ne darke bashke me Lisien Bashkurtin ne mbledhjen e dyte me studentet. Shkojme ne rektorat dhe ishin prape drejtuesit ata jo te favorshem. Perkundrazi donin te sillnin aty studentet e shkolles se bashkuar dhe te policise. Ata nuk pranuan. Lisjeni mbajti nje qendrim te shkelqyer. Fliste ne emer te rinise u tha ne rektorat se nuk mund te ndodhe kurre qe te rinjte shqiptare te perleshen me njeri-tjetrin. …Ne daten 10 dhjetor pasdite kur u be nje mbledhje dukej sikur nuk kishte zgjidhje tjeter vec dialogut. Ndarja me dhune e studenteve ishte pothuajse e pamundur.

Blendi Fevziu: Po ate mbremje ju keni takuar Gramoz Pashkon Prec Zogaj e disa intelektuale te tjere. Apo e shfrytezonit ju kete situate per te krijuar nje formacion politik?

Sali Berisha: Pa diskutim. Filluam te mendonim per nje parti politike qe ne ate moment. Ne donim te theksohej pluralizmi politik. Para ikjes ne takim me Ramiz Aliaj me studentet ne godinen 15 u be nje mbledhje rreth nje ore ku u diskutua ne kerkesat qe do ti paraqiteshin Ramizit. Fokusimi ishte kryekeput te pluralizmi… Te nesermen qe erdhem te studentet me thote Kujtim Cashku ne e beme punen tone tani te largohemi te ndjekim rrjedhen tone intelektuale. I them jo ne do rrime. Per dy arsye. Se pari ne jemi gjakftohte kemi marre vendimet tona dhe ne mund ti mbrojme studentet se dyti ishte Kosova. I thashe Besnikut keto dy faktore na detyrojne ne te qendrojme. Sepse per Kosoven pluralizmi ne Shqiperi ishte jetik…”

Në këtë hagjiografi ka disa probleme të cilat kërkojnë shpjegim. Së pari, cilët janë ata studentë me të cilët foli z. Berisha dhe që iu tregoi që të kërkonin pluralizmin politik? Takimet për një kohë i ka pasur me një grup shumë të ngushtë, pjesë integrale e të cilit kam qënë edhe unë. Me sa mbaj mend në atë takim që permendet në kujtimet e tij në zyrat e Drejtorisë së Qytetit Studenti kanë qënë edhe Skender Gjinushi, Lisjen Bashkurti, Besnik Mustafaj, Remzi Lani, e Sali Berisha nga një anë, e nga ana e studentëve, Mimoza Zhamo, Arben Lika, Azem Hajdari,  Tefalin Malshyti, Shinasi Rama e një a dy studentë të tjerë. Për fat të keq, Saliu nuk është pritur mire, në fakt është pritur shumë keq. Me sa më kujtohet, një nga studentët e pranishëm e quajti ndër të tjera e sistematikisht ‘kodoshi i Ramiz Alisë,’ e me rradhë. Shkurt, Saliu nuk ka gezuar pikë respekti e besimi tek ky grup studentësh që nuk e pranuan as si ndërmjetës e lëre më si frymëzues as atëherë e as më vonë. Prandaj deklarata e tij e mëvonshme se ai erdhi për të mbrojtur studentët, po keta qe e shihnin si armik e si një instrument të partisë në fuqi, është e lindur nga një imagjinatë e ndezur dhe jo reale.

Së dyti, si Sali Berishës ashtu edhe Gramoz Pashkos iu është bërë ftesa nga unë që të vinin e ta kërkonin pluralizmin me gojën e tyre dhe e refuzuan. Kur deshën të vinin e ti bashkëngjiteshin Përfaqësisë, në takimin në godinën 15 për të cilin flet Saliu, si frymëzues i pluralizmit, dihet mirë se po unë i kam përzënë të dy. Kjo mendoj unë nuk flet për dashamirësi, besim e respekt reciprok ndërmjet tij e studentëve, por për dicka tjetër. Kjo mendoj unë, tregon se unë e disa të tjerë nuk kishim asnjë besim tek këta të dy.

Së treti, një nga problemet më të rënda në hagjiografinë zyrtare është i lidhur me rolin e Azem Hajdarit në këtë arritje të Lëvizjes Studentore. Azemi etiketohet si “Tribuni i demokracisë,”(Eduard Selami) “Princi i Mendjeve të Lira” (Bislim Ahmeti), “Tribuni Legjendar” (Fahri Balliu), ose me fjalët e Sali Berishës, “Shqipëria ju detyrohet ju sot, studentëve dhe studenteve të 8 dhjetorit ‘90, prijësit tuaj të përjetshëm Azem Hajdari” e më rradhë.

Në se Besnik Mustafaj qenka ulur t’ia shpjegojë Azem Hajdarit se cfarë ishte pluralizmi politik, del se Azemi, edhe pse sa ishte pranuar si kandidat partie, nuk e paska ditur më parë se cfarë ishte pluralizmi. Pra, të gjithë legjendat lidhur me kërkimin e pluralizmit e të demokracisë nga ana e Hajdarit në takimet e mëparshme me Ramiz Alinë bijnë poshtë. Kjo nuk është e vështirë të provohet sepse të gjitha dëshmitë që janë dhënë kanë provuar katërcipërisht se në asnjë takim nuk është kërkuar pluralizmi. Ajo që del nga të gjitha dëshmitë, si të Ramiz Alisë, por edhe të studentëve pjesëmarrës, është se studentët e pranishëm në këto takime s’kanë ditur cfarë kërkonin.

Po ashtu, nëse Besniku e Saliu e paskan drejtuar Azemin që të kërkojë pluralizmin, dhe ky e paska mësuar atëbotë prej tij e prej Besnikut se cka duhej, atëherë kemi një seri pikëpyetjesh të tjera. Njëra ka të bëjë me këmbënguljen e Azemit për vendosjen e kërkesave ekonomike. Tjera ka të bëjë me kundërvënien e hapur të Azem Hajdarit në takimin me Ramiz Alinë ndaj studentëve të tjerë. Verba volant, scripta manent, në videon e regjistrimit të takimit e në transkript, shihet qartë se Azem Hajdari iu kundërvihet hapur shokëve e shoqeve të tjera. Në një moment i thotë Ramiz Alisë duke bërë me kokë nga një student tjetër se “këta që i cojnë dy gishtat, nuk na e duen të mirën ne shoku Ramiz.” Në një moment tjetër, kur diskutohej nëse shtypi i kishte etiketuar veprimtaritë e Lëvizjes si Lëvizje në kundërshtim me politikën e Partisë, i thotë Mimoza Ferrajt, “ Më fal moj ti, se nuk është e vërtetë.”

Edhe më keq, edhe pse ishte rënë dakord që të kërkohej vec pluralizmi politik e të dilej prej atij takimi, edhe mbasi u kërkua pluralizmi politik nga dikush tjetër, Azem Hajdari e Arben Imami vazhduan që të kërkonin Lëvizjen e Studentëve e të Intelektualëve të Rinj. E kur të tjerët iu kundërvunë Alisë e kur pluralizmi ishte kërkuar hapur prej tyre, Azem Hajdari vazhdon e i flet Ramiz Alisë për një Lëvizje  “që duhet tu mbështeti ju si president, presidiumin tonë të Kuvendit Popullor në këto reforma… dhe partinë si inisiatore të parë në këto reforma demokratike.” Në atë takim Azem Hajdari nuk e ka përmendur fjalën ‘pluralizëm’ as edhe një herë të vetme. Pra, Azem Hajdari jo vetëm që nuk bëri atë që pritej por edhe iu doli kundër studentëve të tjerë në takimin me Ramiz Alinë duke u sjellë si krahu i tij i djathtë, e si mund të thuhet, si kolonë e pestë. Prandaj kjo që thotë Sali Berisha lidhur me rolin e Hajdarit si ‘Tribun i Demokracisë” për këshillat që ai vetë u ka dhënë studentëve, e me rradhë ngren më shumë probleme se sa sqaron dhe e bën qasjen zyrtare krejtësisht të pabesueshme.

2.2. Ramiz Alia Synonte Të Vendoste Pluralizmin Partiak: Studentët U Përdorën Nga Sistemi

Një nga mitet që e kanë pasë mbajtur qasjen e dytë si të pranueshme është miti se Ramiz Alia e synonte vendosjen e pluralizmit politik dhe e shpalli atë në mbledhjen e Byrosë Politike. Pra, Lëvizja studentore nuk bëri gjë tjetër por shërbeu si instrument i pastër politik për nxitjen e arritjen e këtij objektivi politik. Pozicionin më të qartë në këtë drejtim e ka mbajtur Skënder Gjinushi. Në një intervistë të tijën të gjatë lidhur me veprimtarinë e tij politike, ndër të tjera përmendet edhe procesi i vendosjes së pluralizmit. Argumenti i z. Gjinushi është se:

“Skënder Gjinushi: Te henen kam vajtur tek zyra e Ramiz Alise.

Blendi Fevziu: Cila ishte pergjigjja?

Skënder Gjinushi: Pergjigjja ishte Po takohemi njehere. Pastaj i tha Berishes Si i the ti ne takim Sali. Aty une e kujtova takimin e pare se c’pyeti dhe thashe i ka thene se ndryshimet e koheve te fundit jane me te avancuara sesa psikologjia shoqerore. Berisha u pergjigj se atehere d.m.th. para tre muajsh ndersa tani ka ndryshuar situata. Aty e kuptova se prirja ishte per po pluralizem.

Blendi Fevziu: Ju shkuat pastaj se bashku tek studentet?

Skënder Gjinushi: Po shkuam pastaj te tre une Berisha dhe Lisieni.

Blendi Fevziu: Perse Ramiz Alia vendosi qe te shpallte pluralizmin politik perpara takimit me studentet?

Skënder Gjinushi: Normal ai po e kishte mbledhur mendjen me pare do e bente.

Blendi Fevziu: Me pas ti shkon ne takim i relaksuar.

Skënder Gjinushi: Realisht une para se te shkoja ne takim vajta tek Ismaili qe ne ate kohe frekuentoheshim dhe shkonim pothuajse perdite tek shtepia e njeri-tjetrit dhe ai ishte duke hapur nje shishe shampanje a vere e me tha: Hajde te festojme se u shpall pluralizmi politik. Aty e kam marre vesh une vendimin.”

Te tjerë si Alfred Lela i bien më shkurt “Një prej anëtarëve të Byrosë, kur debatohej mbi atë se a duhej lejuar apo jo pluralizmi politik, e dha “po-në” e tij duke e përforcuar edhe me sigurinë e fitores së PPSH-së. “Po nuk mundëm edhe partinë e Azem Hajdarit, çfarë partie jemi ne?”, e siguroi ai kupolën komuniste.” Kësaj teze I mëshon edhe Blendi Fevziu, kur thotë se: “Ndërsa Koleka shprehej për një kundërveprim radikal, se e kishin marrë pushtetin me luftë e nuk mund ta lëshonin në mënyrë kaq paqësore, Ramiz Alia dhe Nexhmije Hoxha ishin pro. Ky ishte vendimi që iu komunikua përfaqësisë prej 40 studentësh dhe pedagogësh në takimin e zhvilluar në Pallatin e Brigadave me Sekretarin e KQPPSH, Ramiz Alia. Një vendim, për të cilin as studentët nuk ishin përgatitur se do të merrej kaq shpejt, edhe pse në kërkesat e shpallura nga vetë ata, në pikën 4, kërkohej pikërisht pluralizmi.”

Miti, pra është ky: Ramiz Alia dhe Byroja Politike e deshën pluralizmin politik, e përdorën Lëvizjen Studentore thjesht si mashë, dhe sa u krijua mundësia e lejuan dhe e shpallën pluralizmin politik. Pra Lëvizja Studentore nuk ka asnjë meritë, ajo thjesht u përdor për të nxjerrë në skenën politike intelektualët e Azem Hajdarin dhe pjesëmarrësit e saj nuk kanë asnjë të drejtë për të qënë krenarë për vendosjen e pluralizmit e demokratizimin e sistemit politik.

Ashtu si edhe paradigma tjetër, edhe kjo qasje ka një numër problemesh shumë theksuara që nuk mund të kalohen kaq lehtë. Në këtë drejtim, dokumentari i Blendi Fevziut “Mistere të Dhjetorit 1990” si dhe botimi i librit Dhjetori 1990:Dokumente e Materiale i Prof. Aleksander Meksit ka ndihmuar shumë për nxjerrjen në dritë të materialeve e dokumenteve të cilat provojnë se Ramiz Alia dhe drejtuesit e partisë kishin objektiva të ndryshme prej atyre që u arritën nga Lëvizja Studentore.

Në materialet e mbledhjes së Byrosë Politike shihet qartë se Ramiz Alia ishte i informuar deri në detaje për ecurinë, individët, objektivat e strategjinë e Levizjes Studentore. Nuk ka dyshim se strukturat e atëhershme kishin edhe raporte më të detajuara që jam i sigurtë që do të dalin me kohë.

Sic shihet edhe nga materialet e botuara e nga regjistrimet filmike si të mbledhjeve të Byrosë Politike ashtu edhe të takimit të Përfaqësisë Studentore me Ramiz Alinë, plani i Ramiz Alisë ishte që të vendosej një pluralizëm fiktiv, subjektesh elektorale brenda kornizës kushtetuese ekzistuese.  Krahas Organizatës së Veteranëve, të Frontit Demokratik, e me rradhë do të krijohej një organizatë paralele e intelektualëve të rinj. Ashtu sic kishte ekzistuar Bashkimi i Rinisë Antifashiste Shqiptare me Bashkimin e Rinisë Komuniste, ashtu mund të bashkëekzistonte edhe kjo Organizatë e Studentëve dhe Intelektualëve të Rinj me BRPSH.

Edhe pse varianti i bisedës së transkriptuar botuar në librin “Dhjetori ’90: Dokumente e Materiale” të Aleksandër Meksit nuk është i plotë, ai ndihmon për të ngritur një seri pikëpyetjesh lidhur sjelljen e pluralizmit. Duke qënë se une e kam te plote transkriptimin e bisedes (shume me te detajuar e te zgjeruar) e te bere nga profesioniste them me bindje të plotë se ka disa pika shumë të rëndësishme qe mungojne e nuk dalin qarte dhe që e kanë errësuar pak debatin. Megjithatë, ky transkript i botuar ne librin e Meksit eshte nje fillim i mire per te diskutuar per shume gjera qe tashme kane vlere vetem historike e studimore.

Së pari, qëndrimi i Ramiz Alisë në takim është konsistent me objektivat që ai kishte përcaktuar në Mbledhjen e Byrosë Politike. Pluralizmi që do të vendosej do të ishte një pluralizëm subjektesh elektorale. Pleniumi i KQ të PPSH shprehte mendimin se “… lejohet krijimi i organizatave të pavarura në përputhje me ligjet në fuqi” d.m.th., me Kushtetuten e vitit 1976. E mbas kësaj, Ramiz Alia e mbylli duke thënë “… duhet ti masim hapat që hedhim, duhet të jemi të kujdesshëm, pa u ndalur aspak në rrugën tonë që kemi nisur, që është rruga e interesave të Atdheut, të socializmit, të popullit tonë. Këto kasha ti thoja kështu në fillim. Tashti do të dëshëroja të dëgjoja nëqoftëse keni juve e ca keni juve… për të më thënë.”

Cdo kush që ka jetuar në atë sistem e din mirë se sa e rrezikshme dhe e frikshme ishte një deklaratë e tillë. E megjithatë, studentët e treguan vetveten me ndërgjegje të lartë politike. Nga një anë, studentët e ndanë rolin e Ramiz Alisë si Sekretar i Parë i KQ të PPSH, nga ai i Presidentit të shtetit. Studentët kërkuan pluralizmin politik, jo atë të subjekteve elektorale që po paraqitej prej Ramiz Alisë. Ata nuk ja kërkuan atë Sekretarit të PPSH-së, por presidentit të shtetit. Së dyti, përpjekja e Ramiz Alisë për të sulmuar studentë të vecantë, që duhej se nuk pajtoheshin me atë qëndrim që ishte përcaktuar nga KQ i PPSH duke iu thënë që, ‘ti fol për vete, lëri këto të tjerët’ dështoi se studentët nuk ja përtuan të flisnin me të si me një të barabartë.

Në një moment të caktuar kur po këto studentë këmbëngulën ne kërkesën për pluralizëm të mirëfilltë partiak, ai u dorëzua dhe tha se mbaroj kjo punë. Arsyeja pse ai veproi në këtë mënyrë nuk është se ai donte të jepte pluralizmin e mirëfilltë politik, por sepse e ndjeu se sa më shumë që zgjatej ajo bisedë, e sa më shumë që ai konfrontohej me studentët, të paktën me ata që ishin të fiksuar në idenë e pluralizmit politik, aq më shumë po zhvlerësohej si ai vetë, si roli që kishte në sistem, si sistemi vete. E vërteta është që ai e kishte paraparë këtë mundësi, dhe kur erdhi momenti që duhej të bënte zgjidhjen, e pranoi pluralizmin politik.

Pra, ky mit i përdorimit të studentëve nga sistemi nuk mundet me qëndrue, sepse studentët shkuan shumë më larg se sa ishte plani për ti lejuar e sa i kishte mundesite Ramiz Alia. Në vend të një subjekti elektoral, ata kërkuan pluralizëm për të gjithë. Kjo donte të thoshte ndrrim i rregullave bazë të sistemit, një sistem i ri, shumë partiak e demokratik. Në bisedat e zhvilluara në Byronë Politike e në Plenium, vecanërisht në ditën e neserme, shihet qartë se Ramiz Alia nuk kishte qënë i përgatitur për të ta lejuar vendosjen e pluralizmit të mirëfilltë. Tensioni i pranishëm në mbledhjet e Byrosë e të Pleniumit tregon qartë e pa kurrfarë dyshimi se pluralizmi u fitua nga studentët, përkundër qëndrimit e interesave të partisë në pushtet.

Argumenti që pluralizmi partiak e i mirëfilltë u fitua nga studentët e nuk ishte i falur nga PPSH shihet qartë nga sjellja e individëve që qysh atëherë konsideroheshin si kolonë e pestë brenda Lëvizjes Studentore si Azem Hajdari e Arben Imami. Edhe mbasi kërkesa për pluralizëm u shtrua hapur, qartë e pamëdyshje, ata vazhdonin avazin e kërkesës për lejimin e krijimit të Organizatës së Studentëve e të  Intelektualëve të Rinj. Shpjegimi për këtë sjellje duhet kërkuar ose tek injoranca e tyre, që mandej ngren pyetjen se pse ishin rebeluar këto individë, ose tek përdorimi nga strukturat e sistemit, se pse nuk merrej vesh per c’arsye ata nuk po pranonin të dilnin kundër skenarit. Akuzat e mëpastajme të Sali Berishës që e quajti Azem Hajdarin e Arben Imamin spiun e me rradhë, janë një argument që duhet konsideruar me seriozitetin e duhur, sepse, në mos tjetër, ndihmon që të shpjegohet sjellja e tyre e pandershme në një moment kritik.

3. MBI DISA CËSHTJE TË TJERA LIDHUR ME INTERPRETIMIN E LËVIZJES STUDENTORE E ROLIN E INDIVIDËVE NË ATË LËVIZJE

Edhe pse fitorja e pluralizmit politik ishte një arritje madhore, periudha e veprimtarisë së Lëvizjes Studentore është e mbushur me ngjarje që meritojnë trajtim të vecantë sepse ishin të vecanta në një moment të caktuar historik e të papërsëritshme. Si edhe e kam përmendur me parë e në shkrime të tjera arritjet e saj ishin historike e vendosnin një precedent që do të mbetet shembull në politikën shqiptare, ndoshta edhe i papërsëritshëm në rolin kritik që luajti.

3.1. A Do Të Kishte Ndryshuar Sistemi Pa Lëvizjen Studentore?

Së pari, a do të kishte ndryshuar sistemi pa Lëvizjen Studentore? Të gjithë analistët që merren me këtë process thonë se sistemi do të binte se nuk kishte rrugë tjetër. Mirëpo, ja ku është Kuba, Koreja e Veriut, Bjellorusia e Moldavia. Nuk është aq e rëndësishme në se po të binte, por edhe se si do të binte, a do të kishte luftë civile, dhe cfarë të ardhme do të kishin shqiptarët.

Duke e pare mbeshtetjen qe kishte regjimi i athershem, qe edhe atehere, por edhe me vone ishte shume efektiv, e shkallen e madhe te legjitimitetit të sistemit ne popull, nivelin e ulet te kurajos qytetare vecanerisht tek intelektualet e Tiranes, injorancen masive politike ne lidhje me rrugen qe duhej ndjekur, e strukturat represive efektive, ka dyshime se sistemi nuk do te binte si ra. Pa këtë lëvizje, mund te kishte ardhur puna qe ndoshta shqiptarët nuk do të hanin bar e parimet nuk do ti shkelnin si Koreja e Veriut por do të sundoheshim nga një Huntë intelektuale që do të ishte maska e fytyra e sistemit te fshehur mbas tyre. Ne ate mocalishte morale qe ishte shteti shqiptar, ngritja e studenteve, politizimi i tyre i shpejte dhe aftesia e tyre per te thithur mbeshtetjen e masave popullore e vuri regjimin para nje dileme te madhe. Zgjidhja qe sistemi gjeti ishte qe te ofronte nje pluralizem subjektesh elektorale, cka ne fakt do ja shtonte legjitimitetin sistemit pa e ndryshuar thelbin e tij. Ma shume do te ndryshonte e ma shume do ti mbeste besnik vetvetes.  Intelektualët u sprovuan të ishin pa shtyllë kurrizore, të persekutuarit iu druheshiun strukturave të shtetit, rebelët e të pakënaqërit u përzunë me ambasada e maleve për në Greqi.

E prapë se prapë, ndodhi që Lëvizja Studentore e detyroi Ramiz Alinë të dorëzohej e të pranonte jo thjesht pluralizmin e subjekteve por pluralizmin e pastër politik, cka është thelbi i demokracisë. Këtë e arriti vetë, pa ndihmën e kontributin e kurrkujt. Studentët që e kërkuan dhe e fituan nuk kishin as besim e as nevojë për intelektualët që filluan të vinin në Qytetin Studenti, as për Sali Berishën, as për Gramoz Pashkon, as për kënd tjetër. Kjo është fitorja e tyre e madhe sepse e arritën vetë ata dhe Levizja e tyre.

Por edhe më e rëndësishme se fitorja e pluralizmit ka qënë Greva e Urisë. Duke e menduar, organizuar, drejtuar e përmbyllur me sukses, Lëvizja Studentore dhe Shoqata Fan S. Noli dhanë një kontribut të jashtëzakonshëm e historik. Duke sulmuar thelbin e ekzistencës së partisë-shtet, mitin e Enver Hoxhës, duke e detyruar sistemin dhe pasardhësit e tij në pushtet që ta rrezonin me duart e tyre, ne kishim besim se do të shmangnim Luftën civile, do të clironim masat e gjera të popullit e të komunistëve të atëhershëm dhe do të vendosnim vendin në binarët e demokracisë së vërtetë. Ky objektiv u arrit edhe përkundër kundërvënies nga ana e të gjithë partive politike e të veglave të tyre në këtë aktivitet. Ata që e organizuan atë grevë, ata e hapën dhe po ata e mbyllën, plotësisht të vetëdijshëm se kishin ndërmarrë një akt vetëflijimi dhe që mbas atij akti, në shtetin shqiptar ishin të padëshërueshëm e pa të ardhme e siguri për jetën.

3.2. Mbi Rolin e Intelektualëve Dhe Të Azem Hajdarit Në Lëvizjen Studentore

Përpjekja e hagjiografisë zyrtare ka qënë dhe mbetet që Lëvizja Studentore dhe PD të jenë të lidhura në kërthizë e pazgjidhshmërisht me njëra tjetrën. Nyja që i bën të dy këto formacione, (shumë të dallueshme nga njëri-tjetri) bashkë është figura e Azem Hajdarit. Ai shihet si faktori qëndror në të dyja dhe nyja qe i lidh te dyja formacionet. Mirëpo, PD e Lëvizja Studentore janë dy formacione të ndryshme. Pa e ndare PD nga Levizja Studentore, kontributi i saj nuk ka me dalë kurrë aq i pastër e i qartë ashtu sic është e si edhe e meriton. PD nuk ka qene Levizja Studentore, nuk ka mundur me kene. Eshte e vertete qe une e kam nisur PD-ne duke i bere keta individe si Sali Berisha e Gramoz Pashko bashke. Po ashtu, Azem Hajdari ka një rol të madh në formimin e PD-së por une e disa te tjere, mbas dates 10 Dhjetor nuk i kemi lejuar qe as te na afrohen ma shume se duhet e jo me te na japin mend apo të na kontrollojnë ne si Lëvizje Studentore. Ne kemi dashur që ata të bënin partinë e tyre e ne të ruanim Lëvizjen tonë. Në pika kyce ne i kemi përdorur dhe detyruar që të sillen në një mënyrë të caktuar sa që sot besoj duhet t’ju vijë turp nga vetja. Prandaj me vjen habi kur njerezit i marrin seriozisht fjalet e thena nga njerez qe gjate atyre diteve i kemi trajtuar thjesht si vegla të Ramiz Alisë e si emisare te sistemit, pavaresisht karrierave qe paten gjate tranzicionit e respektit që kanë në masa të njerëzve.

Për të zgjidhur nyjen gordiane duhet te ndalemi me qetesi tek miti qendror i Levizjes, i promovuar kaq shume nga hagjiografia zyrtare, dmth tek figura e Azem Hajdarit. Ai ka vdeke, dhe ne kemi qene shume te kujdesshem mos me e preke me shume se duhet, jo pse e ka merituar por sepse gjithnje e kemi pare si nje nga shoket tane me te afert e me rol te madh ne ate Levizje, e per ne Lëvizja ka kene ma e madhe kushdo qofshin individet e vecante. Ma shumë ka kenë një respekt njerëzor, si thonin latinët, de mortuis aut bene aut nihil, për të vdekurit ose fol mire ose mos thuej asgja.

Mirepo celesi i interpretimit të Lëvizjes nga këndvështrimi i hagjiografisë zyrtare por edhe i palës tjetër është ky individ. E duke mos u marrë me të si njeri por si figure politike, pyetja është se cili ka qene kontributi i tij? Azemi iu bashkengjit turmes se studenteve protestues me 8 Dhjetor, në krye të së cilës ishin Arben Lika, Arben Sula, Spiro Curra, Agim Kasa e shumë e shumë studentë të tjerë. Këtyre u premtoi se nuk do ti tradhetonte. Shumë prej tyre u lidhen me Azemin që u bë figurë qëndrore në mbremjen e 8 Dhjetorit e në mengjezit e 9 Dhjetorit e që nuk mundi kurrë të delte mbi Ben Likën e disa të tjerë. Pavarësisht ku gjindet sot, Ben Lika, për atë Lëvizje është një figurë e jashtëzakonshme dhe e vyeshme, dhe padyshimin me te vogel figure qendrore.

Nga ana e vet, Azemi ishte shume trim dhe studentët e deshën dhe shumë prej tyre i besuan qorrazi. Megjithatë, Azemi ja arriti që të shpërdoronte mirëbesimin e tyre duke i përdoruar e drejtuar, shpesh jo për mirë. Fakti është se mbas demonstratës së 9 Dhjetorit 1990, Azem hajdari gjithkund beri te kunderten e asaj qe duhej bere, duke u sjelle ekzaktesisht si e kerkonte nevoja e sistemit dhe e udheheqesve te tij.

Pse duhet me e quajte kundershtar te regjimit, tribun legjendar, hero të demokracisë etj., dikend qe i bente ‘amin’ Ramiz Alise e puthadoreve te tij si Sali Berisha?  Ketu duhet theksuar se Azemi nuk ka gisht për mirë ne asnjeren prej ketyre arritjeve qe u permenden me lart, e te atyre arritjeve të tjera të Lëvizjes Studentore, me numërimin apo përshkrimin e të cilave nuk ia vlen që te zgjatem ne kete shkrim te shkurter, bile eshte me mire ta them troc se keto jane arritur ne kundershtim me vullnetin e deshiren e tij.

Personalisht s’kam pasur pikë respekti për të. Pse e kemi toleruar ato dite? Sepse nuk donim qe te kishte percarje, nuk donim qe fillonte sherri midis studentëve. Per sa kohe qe arritem te impononim mendimet e rrugezgjidhjet tona, Azemi nuk ishte problem për ne. Kur bahej problem, e gjenim rrugen me fole me te, ose i merrnim vendimet pa e pyetur fare.

As ai nuk na ka besue ne, e as ne nuk i kemi besue atij. Si shembull po kujtoj se kur rame dakord me kerkue vec pluralizmin politik, ai jo vetem qe me la ne balte por edhe i tha Ramiz Alise duke bere me krye nga une se “keta qe i cojne dy gishtat nuk na e dune te miren ne shoku Ramiz.”  Ai qe sot e quan ‘Tribun te Demokracise” e ngren turmat me kembe me  “Azem ti je gjalle!” nuk thote se si e vrane e si ja perdoren deri edhe kufomen. Nuk thote se dikur ia botoi edhe dosjen si spiun i Sigurimit ne RD.  Jeta e mepastajme e Azemit i ka sprovue tane fjalet qe ia kemi thane ne te tjeret e qe i kane dale te verteta. Prandaj të bësh si bën Mustafa Nano e të barazosh Lëvizjen Studentore me Azem Hajdarin e Sali Berishën është e pafalshme dhe tregon injorance historike. Levizja Studentore nuk ka kene Azem Hajdari, ai u promovua si fytyra e saj por ai nuk ka kene as mendja, as zemra e as shpirti i saj.

Nje fjale te fundit ne lidhje me kete figure shume te dyshimte e per lidhjen e tij me Levizjen Studentore. Para e mbas zgjedhjes si Kryetar i Komisionit Nismetar te PD-se, Azemi u tregua një individ egoist, instrumenti kryesor qe i solli veglat e Ramiz Alise ne Qytetin Studenti, i ktheu studentet ne auditore. Si atehere edhe me vone,  Azemi u be armiku i betuar i drejtuesve te asaj Levizje, qe nen umbrellen e Shoqates Studentore “Fan S. Noli” ia arriten te organizonin me sukses greven e Urise qe ia hoqi legjitimitetin PPSH, por edhe shmangu Luften Civile. por hagjiografise zyrtare i duhet Azemi si hero i Greves se Urise. Këtu hyn edhe emisoni i z. Fevziu. Duke e paraqitur një pamje rozë të gjendjes e të rolit të Azem Hajdarit, deri edhe si profetik, Fevziu po bën dezinformim. Kur Azemi erdhi e tha se shtatorja e Enver Hoxhës do të bjerë, ai praktikisht erdhi që të shtynte student që të linin protestën, se pse simbas tij, shtatorja do të bjerë vetë nga koha. Eshte nje merite e atyre studenteve qe nuk e degjuan por vazhduan protestat.

Asokohe Azemin e kam quajtur hapur si spiun e provokator, cka edhe vetë Saliu nja katër vjet më vonë e mbeshteti dhe e provoi me dosjen qe ia botoi në RD. Nuk po merrem me të tjerët se gjithkujt i vjen koha e vet, por mjafton me thanë se kaq shume e pat humbur respektin tone Azem Hajdari, sa kur erdhi me prishe Greven e Urise, disa studente e shkulen nje dere banjoje ne katin e dyte dhe e vune me ndenje aty te dera ndersa ne banjo hynin e dilnin studentet greviste. E ky i ashtuquajtur ‘Tribun Legjendar i Demokracisë’ nuk mundi me durue për shumë kohë aty e iku. Kur erdhi herën tjetër, erdhi me mission për me prishë Grenëvne Urisë duke përhapur fjalët se universitëtit i ishte hequr emri i Enver Hoxhës, një sjellje prej provokatori të vërtetë.

Pra, Levizja Studentore që bani shumë ma shumë e zgjati shumë ma shumë se pesë ditet në Dhjetor kur ishte i pranishëm ai, nuk ka kene Azem Hajdari. Lëvizja nuk ka kenë Azem Hajdari as ato pesë ditë. Incidentet e shumta midis tij e studentëve të tjerë gjatë atyre ditëve, që nuk përmenden sot, janë aq të shumta e aq domethënëse sa ngrejnë hijen e dyshimit të thellë për të si njeri e si person publik. Me e thanë hapur, mbas drekës së 9 Dhjetorit 1990, Azem Hajdari s’ka asnjë gisht ne arritjet e lavdishme të Levizjes Studentore as në ato ditë qe viuan e as me pas. Mbi të gjitha ai ka kenë armiku jonë kryesor për vdekje si përpara, si gjatë Grevës së Urisë ashtu edhe më pas. Ai ka kene armiku i jonë për vdekje, provokatori i lidhur me sistemin, njeriu që na kërcënoi me jetë e vrasje. Natyrisht e ka marrë përgjigjen që duhet prej meje e disa të tjerëve si atëherë ashtu edhe ma vonë.  Këto janë gjëra që dihen, por që duhen theksuar më fort.

Pse ka nje vend kaq qendror ne kujtimet e njerezve? E para, Azemi u ba nje simbol per studentet qe ishin te lidhur mbas tij ne Dhjetor. Shume prej tyne qe kishin qene aktive me 8-9 Dhjetor, as u perzien ma ne veprimtarine e Levizjes Studentore, as ne Greven e Urise, por u perdoruan pa meshire prej Azemit e prej PD-se.

Nder te tjere, edhe une e kam mbeshtete, per aq kohe sa na sherbente me mbrrite qellimet tona por egoja e tij ishte ma e madhe se mendja qe kishte e shume ma e madhe se vlerat qe duhej te kishte e që si kishte. Se dyti, sistemi vendosi me dhane e me marrë me Azemin, sistematikisht e pa mëdyshjen ma të vogël. Për më tepër, te gjithe intelektualet qe u afruan me Levizjen ishin ose te lidhur me Azemin ose armiq me armiqte e Azemit ne Levizje. Keshtu qe tash e vetmja legjende urbane qe duhet e qe ka mbetur per me iu dhane legjitimitet intelektualëve, me zhvlerësue Lëvizjen Studentore, e të tjerët asht lidhja e tyre personale me Azem Hajdarin. Me thane qe cka arriti Levizja eshte e lidhur me dikend tjeter e me grupe te tjera don me thane me minue legjitimitetin e tyne si kontribues sepse si unë ashtu edhe disa të tjerë, nuk kemi pasur pikë respekti për këto individë, i kemi luftuar pa ndonjë iluzion. I kemi mbështetur kur është dashtë për të mirën e kombit por iluzione nuk kemi patur asnjëherë, për asnjë moment per asnjerin prej tyre.

Prandaj si Saliu, ashtu edhe Eduard Selami, Ben Imami e të gjithë të tjerët janë gati të vdesin  por ata do ta mbajnë Azem Hajdarin si hero, edhe përkundër të vërtetës se dokumentuar e perkunder dëshmive tona sepse pa atë nuk kanë asnjë pikë legjitimiteti politik por dalin ashtu sic edhe kane qene, kolone e peste e sistemit. Identifikimi me Azemin ju jep ketyre legjitimitet ashtu si edhe PD-se e në të njëjtën kohë e minon kontributin, pastërtinë, idealizmin e lavdinë e Lëvizjes Studentore.

3.3. Problemi i Vlerave Ideologjike dhe Objektivave të Lëvizjes

Problemi kyc këtu është ai i vlerave e mendësisë ideologjike të Lëvizjes e të individëve që dolën në krye të saj. Pyetja që shtrohet shpesh, ne kete kontekst, është se a kishte qartësi ideologjike Lëvizja, në përgjithësi por edhe udhëheqësit e pjesëmarrësit? Cfare bene studentet e atij brezi idealist, në sensin e shërbimit publik, jo të mungesës së vlerave të zbatueshme ideologjike, qe ne duhet ti nderojme?

Përgjigja është e pamëdyshje dhe shumë positive. Masa studentore mbeshteti zgjidhjen e ofruar nga disa studente që të luftohej per pluralizem te paster politik e vetem e vetem per ndryshimin e rregullave baze te sistemit politik. Pra, me ba nji krahasim te thjeshte, nuk do te luhej ma volejboll por futboll. Topi tashma nuk do te prekej ma me dore por vetem me kembe. Rregulla te reja, loje e re, sistem i ri politik. Lëvizja nuk ishte vec me iu kundërvue sistemit, ajo kërkonte me vue baza të shëndosha për një fillim të ri për të gjithë, një hap i jashtëzakonshëm përpara në krahasim me protestat e Shkodrës të 14 Janarit 1990, të Kavajës e me 2 Korrikun. Vetedija politike se ndryshimi i rregullave baze te lojes politike ishte kyci i punes dhe perqendrimi i studenteve ne kete pike eshte nje kontribut i jashtezakonshem politik qe mbetet i pakrahasueshem edhe sot. Kjo ishte nyja gordiane e athershme dhe ne ishim ata që e këputëm. Asnjeri nuk diti se si me e zgjidhe ate problem. Me ndryshimin e parimit baze te sistemit politik, ndryshoj edhe loja politike. Kjo është një meritë e padiskutueshme e Lëvizjes Studentore dhe e gjithsecilit prej atyre pjesëmarrësve në atë Lëvizje.

Shprehje e kesaj vetedije te larte politike kane qënë veprimet e sjellja e studenteve gjate protestave te fillimit cka ilustrohet me organizimin e zgjedhjeve te para demokratike ne shtetin shqiptar ne mengjezin e 11 Dhjetorit. Por duhet thënë se që me 10 Dhjetor, une e te tjeret u morëm me nje turme studentesh te ciles i dhame strukture, udheheqje e objektiva te qarte politike. Nga ana e vet, Levizja Studentore pati vetedijen te sillej me dinjitet shembullor dhe te zgjidhte perfaqesuesit e vet ne menyren ma demokratike te mundshme. Nder gjerat qe ia vlen te permenden eshte edhe toleranca e madhe karshi njeri-tjetrit, vetedija politike e larte dhe drejtimi qe iu dha levizjes nga individe te vecante, por edhe nga masa studentore.

Levizja ishte nje levizje kunder sistemit por ne i dhame nje karakter te theksuar nacionalist, duke ndjekur me koherence e vetedije te plote ideologjine nacionaliste e vlerat e saj. Kushdo qe e ndjek ate Levizje e din se ideologjia e atyre qe i dhane shpirt, mendje e zemer ka kene nacionalizmi shqiptar. Edh atë parullën e deformueme “E Duam Shqipërinë si Gjithë Europa” e kemi parë si nacionalistë e jo si kozmopolitanë.  Ne qe kemi qene pjesë e asaj Levizje, e kemi dite se cka duem dhe e kemi kerkue per te miren e te gjithe shqiptareve. Mitingjet qe ma vone u quajten anti-komuniste etj, ne i kemi fillue e mbarue me himnin kombetar. Greven e urise e kemi fillue e mbarue me ndjenjen e sherbimit kombetar. Kemi kerkue nje shtet kombetar demokratik shqiptar e nuk kemi heke dore prej atij objektivi as atehere e as sot. E meqe ra fjala, shume prej nesh kane kene tejet aktive ne lufterat e ndryshme te shqiptareve ne te gjitha trojet amtare. Na s’kemi kene vegla, s’kemi pranue me u ba vegla dhe iu kemi ndenje besnike idealeve tona. Koha po provon se kemi pasur te drejte si ne rrugen qe kemi propozuar ashtu edhe ne gjykimet qe kemi fhene per individet e proceset, te cilat, fatmiresisht jane te dokumentuara.

PËRMBLEDHJE

Duke e njohur këtë sjellje e duke e pritur se do të ndodhte pikërisht kështu edhe këtë herë, nuk duhet habitur shumë që përkujtimi i 20 vjetorit të fillimit të protestave të Lëvizjes Studentore të viteve 1990-1991 por edhe më shumë se aq, përkujtimi i Grevës së Urisë këto ditë nxori në dritë ndarjen e thellë midis grupimeve të ndryshme si dhe interpretimet e papajtueshme në vlerësimin e në interpretimin e saj. Duke gjykuar nga interpretimet, kujtimet, dokumentarët, e opinionet e paraqitura këto ditë, vlerësimi i duhur dhe i saktë i kontributit të asaj Levizje të rëndësishme në historinë e vonë shqiptare a prima facie duket se është thuajse i pamundur. Jo vetëm ata që nuk dinë gjë, as për sistemin totalitar e as për Lëvizjen Studentore, sidomos brezi i ri për të cilët pika kulmore e jetës së tyre është viti 1997, por edhe organizues e drejtues të saj e gjejnë veten të habitur duke degjuar e lexuar kujtimet e atyre qe duan të nxjerrin kapital politik prej saj, si për interesat e ditës, ashtu edhe në shërbim të dikujt.

Sic shihet edhe nga trajtimi i saj në këtë periudhë disa mujore në shtypin e Tiranës, Lëvizja Studentore dhe roli i saj në ndryshimin e sistemit është krejtësisht i paqartë. Edhe kur ndodhitë janë të dokumentuara, të regjistruara apo të sprovuara me dëshmi të shumëfishta gojore, prapë shohim se si në të shkuarën, ato momente por edhe Lëvizja debatohet vec për interesa politike të momentit, sensacionalizohet e interpretohet simbas interesave të castit, e në këto deformime shndrrohet në një instrument të një njeriu, partie a grupi të caktuar. Kështu ndodhi edhe këtë përvjetor; shtypi e media iu kushtoi shumë hapësirë si disa personave e kujtimeve me vlerë, ashtu edhe disa shkrimeve pa vlerë por që shiten si të thella apo sensacionale edhe pse qartësisht delirante apo vetëlavdëruese. Në këtë mënyrë, doli sërish në pah se kemi disa ‘të vërteta,’ që të gjitha të papajtueshme me njena-tjetrën.

Në përfundim të këtij shkrimi që nuk mundet të përfshijë gjithcka që është thënë e që duhet thënë, do të thoja se për mue e shokët e mi nuk ka asnjë pikëpyetje në lidhje me rolin e LSSH. Ne dimë se rruga asht e gjatë, e s’dihet ku do dali, por të paktën, ne kemi lanë një shembull nderi, kemi kthye përsëmbari një fletë të historisë shqiptare, e kemi vra frikën, kemi luftue për një të ardhme ku të kenë pjesë të gjithë e jemi sakrifikue për të mirën e të gjithëve. Prandaj shqiptarët, që të gjithë, kanë pjesë në atë Lëvizje studentore, në kontributin e saj kombëtar, sepse ajo ka kenë e vetmja shpresë e pastërt në atë llum politik që ishte Tirana. E në fund, dështimi i përplotë i parisë së Tiranës tash 20 vjet po e vërteton bindjen tonë se e ardhmja iu përket idealeve të shpalosuna prej asaj Lëvizje Studentore, e bindjeve të pandryshueme të atyne që dinë me ju qëndrue besnikë si kombit ashtu edhe bindjeve të tyne. Ajo që ka rëndësi është se ne mendjen e studentëve e të organizatorëve të saj ajo ishte një lëvizje që përqafoi një pozicion politik e një ideologji që edhe sot ofron shpëtimin e kombit nga kriza e gjithanshme.

Emisionet, intervistat, opinionet e shkrimet e të tjerëve janë për nji moment oportunist. Historia e kontributi i asaj Lëvizjeje janë përgjithmonë. Le ta përballin atë me faktet që dihen e të shohin se ku asht e vërteta. Ne do ta mbrojmë kontributin tonë e të asaj Lëvizje deri në fund. Historinë në Tiranë le ta bajnë kushdo, ne do ta themi fjalën tonë. As gjahtarët, as hienat nuk do të marrin meritat e Lëvizjes Studentore. Ndoshta do të shkruhen tri histori, por njena prej tyne do të jetë e vërteta, e besimi i jonë është se historia e vërtetë do të jetë ajo që themi ne.

MIZA NËN KËSULE: PARIA E TIRANËS DHE STRUKTURAT QË MBIJETUAN

Gjatë këtij tranzicioni ka shumë pyetje që nuk kanë marrë përgjigje. Më kryesorja është se a ka pasur PPSH dhe strukturat e saj një plan për periudhën e tranzicionit? Për shqiptarët, të cilëve cdo e mirë dhe e keqe iu vjen nga jashtë, e asnjëherë nga brenda, duhej të kishte një plan të paramenduar mirë.  Viktimizimi është një dukuri rutinë. Lënia e përgjegjësisë ndërkombëtarëve dhe historisë është po ashtu një teknikë e njohur për të mbuluar djallëzitë dhe dështimet. Plani që kanë parë në shtyp quhet Katovicë dhe numërohet si platform e Gorbacovit e paraqitur në mbledhjen sekrete te udheheqësve të kampit lindor. Dalja e Servet Pëllumbit në television ka ngritur shumë pluhur. Duke e nxjerrë materialin z. Pëllumbi akuzoi udhëheqësit e dy palëve, Fatos Nanon dhe Sali Berishën si vegla të sistemit të vjetër dhe zbatues të detyrave të caktuara nga udhëheqja e atëhershme. Tani kanë hyrë në lojë edhe Fatos Klosi e të tjerë.   Po ashtu janë shprehur edhe Grid Rroji, më nje shkrim që i vë pikat mbi ‘i’, Ardian Vehbiu që e vë në pikëpyetje qënësinë e një dokumenti të tillë duke u mbështetur në një analizë gjuhësore, e me radhë. ndër të tjerët edhe Arben Kallamata si dhe unë. Replikat dhe debati nuk duket se janë shterruese, por edhe nuk duket se do të ndalen lehtë. Problemi shkon në zemër të legjimititetit të kësaj parie që na sundon.  Prandaj, në vijim, në një shkrim të sotshëm në një gazetë, me profesionalizëm të respektuar, një koleg thote se nuk gjen evidence se ka pasur një mbledhje të tillë, apo një plan për të ndryshuar sistemin dhe e sheh si një teori konspirative të dikujt që kërkon që përgjegjësinë për dështimin e tranzicionit t’ua lerë në derë të huajve si dhe si një shprehje të batakut intelektual shqiptar. Pajtohem me konstatimin e tij se kjo që ndodhi gjatë ndrrimit të sistemit, e që nuk ka përfunduar ishte zgjatim i atij sistemi. Po ashtu, thirrja e tij që të ruajmë arkivat e të punojmë me arkivat është shumë e vyeshme dhe të shpresojmë se do të ruhen ato që kanë mbetur.

Mirëpo, jo e gjithë e vërteta është në arkiva dhe nuk mund të presim për arkivat që të merret vesh e vërteta. Plani Katovica dhe teoritë konspirative që kanë qarkulluar me kohë janë për t’u injoruar sepse nuk fillon aty baza historike apo e vërteta. Në fakt, duke u marrë me emra vendesh si ky mbulohet e vërteta dhe pikërisht për këtë vënie në spikatje të këtij aspekti shkrimi i kolegut ka vlerë të madhe Por, në të njëjtën kohë, arkivat janë njerëzit e gjallë. Ata e dinë të vërtetën, edhe më mirë se sa arkivat. Prandaj, duke u nisur nga ajo që është ditur e parathënë, duke analizuar këtë që ka ndodhur gjatë tranzicionit, duke rishikuar sjelljen e politikanëve të caktuar, dinamikat e klaneve politike e me radhë, nuk duhen edhe aq shumë arkivat. Arkivat të ndohmojnë të ndërtosh një realitet në të cilin nuk ke jetuar. Një historian bën mirë që të gërmojë në arkiva. Mirëpo realiteti në të cilin kemi jetuar e funksionuar të gjithë, si gjatë tranzicionit, por edhe më parë si pjesë e strukturave dhe e shoqërisë shqiptare është historia e vërtetë. Aq më shumë kur disa prej nesh këmi qënë edhe në dijeni si të planeve ashtu edhe të njerëzve, të qëllimeve, dhe të efektivitetit të strukturave. Nuk besoj se kjo do të gjendet në arkiva. Kurt ë gjendet nuk do të na hyjë fare në punë, as për të kuptuar se cfarë ka ndodhur me ne.

Prandaj mendoj se komenti që i bie në shenjë problemit është shkrimi i kolegut Grid Rroji, Paria e Katovicës. Në këtë shkrim, Rroji me të drejtë vë në dukje se pavarësisht nga ka ardhur platforma, këta që dolën në krye të shtetit shqiptar e zbatuan pikë për pikë një platform që pati këto pasoja dramatike e tragjike për shqiptarët. Këtu duhen sqaruar të paktën pesë aspekte të këtij problem. Kushdo që është i interesuar, trajtimin e zgjeruar të këtij problemi e gjen në dy librat e mi, Probleme Politike Shqiptare dhe Perrallat e Tranzicionit Shqiptar. Megjithatë ia vlen që të vihen ën dukje këto pese aspektet që përmenda më lart dhe natyrisht që do të shtohen të tjera kur të krijohet mundësia dhe nevoja. Kjo nuk e shmang nevojën e trajtimit shkencor të problemit, mirëpo duke qënë ujqit gjallë, nuk kemi pse e kërkojmë gjurmën e tyre në arkiva. Sepse Mafia, për shembull nuk ka arkiva. Kjo nuk do të thotë se Mafia nuk ka platform apo që nuk I ndjek me konseguencë e me metodë qëllimet e saj.

A KA PASUR PLATFORMË?

Natyrisht që ka pasur jo një por disa platforma. Platforma më e njohur/epanjohur për ndryshimin e sistemit dhe gjendjen e stanjacionit në sistemin lindor është ajo e Andropovit. Mirëpo Andropovi vdiq shpejt. Ka pasur gjithashtu dokumente, platforma struktura si nga sovjetikët ashtu edhe nga të tjerët. Për shenbull, platforma tjetër që ia vlen të përmendet është platforma e NKVD/GPU lidhur me rezistencën në tokat e pushtuara. Apo ajo platform që nuk ekziston që thotë se do ta lënë agjenturën e tyre në vendet lindore. Sepse, herë pas here kapen ca tipa që nuk dihet nga dalin por që punojnë ende për strukturat e tyre. Mirëpo, shkurt, duke nxjerrë mësime nga LIIB, sovjetikët ndërtuan struktura paralele të partisë dhe të shërbimeve në të gjitha nivelet e shoqërisë. Ashtu si ekzistonin listat për të zhdukur njerëzit ashtu ekzistonin edhe ata që do ti zhduknin e që do të vazhdonin luftën guerrile. Me sa më kujtohet, nga bisedat në kohët e vjetra, tek ne ka pasur një platforme të vitit 1953, një tjetër të rishikuar me urgjencë në nentor/dhjetor të vitit 1968, një tjetër të vitit 1976 dhe me atë të rishikuarën në vitin 1983. Njerëzit që shkonin në shkollat e instruksionit për oficerë shkonin edhe në kurse në Pukë apo diku tjetër. Që ka pasur njerëz që i kanë ndjekur këto punë, edhe pse ishim nja tre hapa mbas të tjerëve ka pasur. Ja, për shembull, Sofokli Lazri shkonte në Ceki e Bullgari për të nxjerrë mësime. Intelektualët filluan të bëhen të “shquar” dhe të botonin shkrime disidente tek Zëri i Popullit. Delegacionet e arumunëve shkuan në Rumani për të nxjerrë mësime. Minoritarët e kushërinjtë e tyre shkuan në Greqi. Mërgata filloi të vinte për vizita në Tiranë. Gratë ruse filluan të shkruanin letra. Të huajt po ashtu filluan vinin e të na japin mend. Kontaktet u shtuan në të gjitha nivelet. Këto punë nuk bëheshin pa platformë. A quhet Katovicë, Bërdicë, Drashovicë, Kamenicë, kush po pyet? Kur ecën si Gjel Deti, lëshon zë si gjel deti, dukesh si gjel deti, dhe han gështenja (sepse arrat i kemi prerë e kercujte i kemi shitur ne Itali) si gjel deti, je gjel deti. Edhe po ta vunë emrin Parti Demokratike, Parti Socialiste apo Parti Republikane me flatra noliane, je gjel deti. Ai shteti që kishim ishte shtet që punonte me metode dhe shumë i sofistikuar. Janë bërë mbledhje të regjistruara e e që gjenden në arkiva, por edhe ka biseda e takime, mbledhje e sqarime që nuk besoj se gjenden më aq lehtë.

PSE NUK FLASIN NJERËZIT?

Po kush të flasë??? Këta janë të gjithë të lidhur me një ushkur të padukshëm bashkë. Ndoshta do të duhej ta ilustroja me një histori. Dy punëtorë e urrenin njëri-tjetrin. Mirëpo pronari iu jep të dyve, gabimisht nga një muaj rrogë më tepër. Këta rrihen për gjithcka por atë rrogën nuk e zë njëri në gojë. Ose me e thanë ndryshe, kur i sheh qentë që zihen për kocka, mendon se të gjithë do të ngordhin. Ata zihen për kocka por janë vëllezër. Prandaj edhe nuk flasin. Sepse atëherë do të duhej që të dalin e të tregonin pse duhej të ndodhnin këto krime të llahtarshme. PSe duhej të shkatërrohej ekonomia, pasuria kombëtare, vlerat morale, pse duhej të dëboheshin nga vendi një million e gjysëm shqiptarë, pse duhej të duronim erën e këtyre që katranosën tranzcionin. Të gjithë aty janë, të gjtiha ia kanë parë, dosjen, njëri tjetrit. Të gjtihë janë të lidhur me martesa, me interesa, me edukime, me miqësi, me lidhje të dukshme e të padukshme. Nuk do të flasin. Kush do të flasë??? Omerta alla shqiptare katundare simbas parimit “unë nuk flas por kush  kapet e han.” Por kohë mbas kohe e tregojnë fytyrën e vërtetë. Njerëzit e shohin atë fytyrë por nuk duan me besue. Metoda e gomarit që po e hante ujku funksionon. Gomari e futi kryet në ranë dhe tha “bane Zot andërr.” Puna e këtyre është si puna e arkivës së Mafias. Vetëm kur të flasin do ta marrim vesh. Mirëpo, nuk besoj se do të flaës ndonjëri.

 

A KA QËNË E DITUR KJO PUNË?

 

Pa dyshim. Kur e kam ditur unë që kam qënë një askushi në atë kohë, dhe që e merrja vesh nga shtypi e mediat e huaja, e më shumë nga bisedat me miqtë e shokët, po këta që mbaheshin për dikushi dhe që shkonin e vinin?! Këta e kanë ditur që cke me të. Se atë që nuk duhej në atë ditë e nisën në Greqi për ekspozitë, dhe atë që duhej e sollën nga Italia me biletë me emër tjetër. Se në të gjithë palët duhej të kishte në krye nga një njeri të klaneve kryesore. Se në shqiptarët punët i bëjmë me dyshe e treshe. Dhe këtë e di mirë sepse rastisi që të isha në atë lojë. Edhe karrocën dy kuaj duhet ta tërheqin. Pse nuk kanë folur?? Po nuk kanë folur sepse kanë qënë duke vjedhur e duke ngrënë mallin e kombit dhe duke u bërë borgjezia. Tani që po hanë kockat e kombit e të shtetit do të grinden për kockat dhe do të zihen me njëri tjetrin. Dhe me kohë ndoshta del dikush dhe ia nxjerr petët lakrorit. Mirëpo si zor. Se kanë dalë këta të platformave që nuk kishin asnjë të shkuar apo cen politik, që shpesh ishin tërësisht neutral në shoqëri dhe na bëjnë ligjin, na japin mend, dhe drejtojnë nga një katastrofë tek tjetra aq sa na kanë bërë të kemi nostalgji për ata të vjetrit.

A KA QËNË LËVIZJA STUDENTORE PJESË E LOJËS?

Unë kam një interes jo të vogël personal në këtë debat. Nëse besohet se gjithcka u bë me plan, e pot ë mos distancohemi, atëherë edhe unë edhe miqtë e mi paskemi qënë pjesë e këij plani. Fakti është që Lëvizja ka qënë pjesë e lojës, e planifikuar me kujdes, me njerëz dhe me project të detajuar. Mirëpo ajo që ndodhi, si edhe u shprehën në një mbledhje të Ministrisë së Brendshme, aty na kishte qënë një agjent i CIA dhe i Intelligence Service që duhej zhdukur sepse u prishën punët dhe iu doli loja nga duart. A do të gjendet ndonjeherë procesverbali I asaj mbledhjeje apo i takimeve që pak veta i dinë? Nuk besoj sepse e di mirë që nuk ka process-verbal. Por dikush që e njoh mirë, më ka thënë verbalisht se cka ndodhi jashtë procesverbalit. Problemi ishte se në atë rremujë, ku kishin futur duart të gjithë palët, nuk dihej kush ishte i kujt dhe që për kë punonte. Platforma nuk parashihte lënie të pushtetit sepse, si tha Fatos Klosi, nuk kishte kush ta merrte pushtetin nga klasat e përmbysura dhe kjo dihej.  Mirëpo Lëvizja Studentore ia arriti të ndërronte rregullat e lojës duke imponuar e kërkuar pluralizmin e vërtetë politik. Pra do të duhej të luhej loja me rregulla të tjera. Nuk do të ishte futboll, por basketboll. Pra, u vendos pluralizmi që shkonte shumë larg atij që dëshëtronte paria e Tiranës. U mobilizua populli sepse u bënë demonstrata në Sheshin Skënderbeg e tjerakund.  U rrëzua miti I Enver Hoxhës, shtylla e legjitimitetit të parisë dhe të strukturave e me radhë. Dhe sa për këto  arrestimet e mërgimet që sillen si deshmi, kur luajnë futboll femijët e të rriturit nuk kanë hall pa ia futur një shkelm njëri tjetrit. Aq më tepër kur duhet të bindim mbështetësit se e kemi prej së vërteti lojën. Prandaj edhe duhet ndarë shapi nga sheqeri. Aty kishte lojtarë të futur, kishte nga të gjithë llojet, por kishte edhe që kishin hyrë me zemër për ti shërbyer kombit e shtetit. Me njerëzit gjallë që kanë folur e denoncuar këto gjëra që nga dita e parë, arkivat  mund të presin.

A MBRRITËN ATË QË DESHËN?

Po, pa dyshim. Shteti shqiptar është një shtet i shkatërruar. Shqiptarët vishen me Versace por punë nuk kanë. Gjysmën e popullsisë e ke në mërgim. Shtetin e kemi në borxh deri në fyt. Nomenklatura e vjetër janë bërë rehat edhe për shtatë breza. Shoqëria është moralisht e degjeneruar dhe e zvetënuar. Në krye të të gjithë kësaj katrahure, shkaktare dhe përgjegjëse historike është paria e Tiranës. Kjo është një shtresë oligarkike që sundon shtetin, që kontrollon ekonominë, dhe që manipulon vlerat shoqërore përmes sistemit të fuqishëm të propagandës nën kontrollin e saj. Këtë shtresë, një grup të lidhur ngushtë me njëmijë fije të pazgjidhshme, dhe të ndërtuar në bazë të parimeve klanore mafioze, së cilës i përkasin të gjithë prijatarët politikë dhe oligarkët e vërtetë të klaneve mafioze-politike, unë e kam quajtur paria e Tiranës dhe e kam bërë objekt të studimeve dhe analizave të mia. Shteti shqiptar është një shtet në një gjendje shumë kritike, në të gjithë drejtimet e mundshme. Në nivelin politik, nuk janë zgjidhur problemet themelore të identitetit dhe të formimit të shtetitkomb. Shteti nuk ka sovranitet. Territori dhe pasuria kombëtare falen nga politikanët. Shteti drejtohet si kooperative bujqesore, me metoda enveriste dhe simbas interesave të klaneve. Politikanët vetë janë të zvetënuar dhe të kriminalizuar, pa vlera morale dhe pa kurrfarë ndjenje shërbimi publik. Aty ku duhet të ketë dashuri për kombin e shtetin, ka besnikëri të shpallur e të pakufizuar për tarafin, bandën, katundin e klanin. Aty ku duhet të gjenden e të dallohen manipulatorët e sofistikuar të ligjeve që janë formuluar për të gjithë e në interes të të gjithëve, brohoriten ata që e bëjnë ligjin aty për aty, veç për interesat e tyre, dhe e ndërrojnë ligjin sa të kryejnë punën e vet që mund të jetë, as më shumë e as më pak, nevoja e ndërtimit të një pallati në tokën e vjehrrës. Aty ku duhet të ketë shtet, të paktën aq sa për të mbrojtur interesat e parisë, ka një strukturë të pastër mafioze që e mban edhe parinë si peng të sajin. Aty ku duhet të ketë sofistikim intelektual e argumentim ligjor, luhet fall për natë në emisionet televizive. Politikanët të thonë sot, atë që nuk do ta thonë nesër, e që është e kundërta e asaj që kanë thënë dje e që nuk ka asgjë të përbashkët me atë që ia thonë vetes së tyre. Ai që duhej të ishte pari dikund tjetër, në Tiranë shet drogë në qoshe të rrugës, e ai që din se si mund të rrihet në qoshe të rrugës bëhet deputet, ministër, kryetar, prijatar i parisë dhe konsiderohet si e ardhmja e kombit. Në nivelin shoqëror, shoqëria është e thërmuar, e paqartë dhe e zvetënuar. Shteti shqiptar është i sunduar nga një oligarki e pastër politike, një shtet në të cilin hajdutët e thesarit të shtetit dhe të pasurisë kombëtare janë pasanikët më të mëdhenj por edhe drejtuesit e partive politike. Pushteti dhe fuqia e vërtetë ekonomike është e përqëndruar në një grusht familjesh mafioze. Nuk ka ekonomi të mirëfilltë prodhuese. Humbjet njerëzore dhe të kapitalit njerëzor kanë qënë katastrofike. 1.5 milionë shqiptarë kanë lënë vendin, janë hedhur në rrugë me qindra mijra jetë, janë shpërdoruar mbi 120 miliardë dollarë para të pastra e të papastra që kanë hyrë në shtetin shqiptar. Tranzicioni nuk është mbyllur por edhe nuk mund të mbyllet sepse nuk është ndërtuar sistemi që duhet. Ka ardhur koha për reflektime shumë serioze dhe zgjidhjet nuk vijnë nga paria ato vijnë nga masat dhe nga intelektualët që do të dalin nga gjiri i popullit. Shteti shqiptar kërkon zgjidhje por zgjidhjet nuk mund të vijnë nga paria që e sjellë vendin në këtë gjendje.

NË PËRFUNDIM

Në përfundim, edhe pse pajtohem me kolegun që duhet të presim arkivat, kur të hapen, them se Grid Rroji që argumenton që me plan e pa plan këta zbatuan atë platform që iu interesonte. Menduan për vete e për pjellat e tyre e jo për kombin e shtetin. Në rrugë e sipër ka pasur devijime, ngatërresa, sherre, përplasje e me radhë por ja, shih kë kemi në krye të shtetit. Nuk ka pasur nevojë të na vijë plani nga jashtë kur e kemi pasur të zezën brenda vetes. Sepse këta që na mbajtën me bukë e ujë e dhallë duke hapur gropa në ferma dimrit, për të ruajtur pushtetin, si mund të ndalen kur përvec pushtetit kanë edhe mundësinë e pasurimit pa fre? Prandaj le të mos merremi me Katovicën, Bërdicën, Kamenicën, Drashovicën, Recicën, Nivicën e me rradhë por të reflektojmë mbi këtë hata që na ka rënë e mbi këta kërma politike që na sundojnë, shfrytëzojnë, shesin, korruptojnë e na degjenerojnë. Keta duhet te ikin sepse keta e platforma e tyre ishin e jane fatkeqesia e jone.

 

 

 

GRID RROJI: REPLIKE MBI PARINE E KATOVICES

Pyetjes së një mikeshës time në rrjetet sociale se “cilat do ishin reagimet” për shkrimin Paria e Katovicës ju përgjigja se nuk mund të priteshin reagime intelektuale të mirëfillta ku të shtjelloheshin argumenta të qartë, por do të kishte një mori manovrash, deklaratash, turbullimesh e reagimesh me spondë të cilat do të shërbenin që gjarpri të hynte përsëri në vrimë dhe preja të krijonte iluzionin e të qenit e mbrojtur. Sigurisht që gjarpri në fjalë është paria katundare dhe kriminale e Tiranës ndërsa preja është populli shqiptar.

Reagimet nuk vonuan dhe patën formën e pritshme. I pari, si për të vënë gurin në radhë reagoi gjuhëtari Ardian Vehbiu në blogun e tij Pejsazhe të Fjalës. Pa ju referuar shkrimit drejtpërdrejt, argumenti i Vehbiut ishte se dokumenti i paraqitur nga Servet Pëllumbi nuk mund të ishte autentik sepse “nga ana gjuhësore do të meritonte një dysh, dhe Komiteti Qëndror nuk mund të kish nxjerrë një dokument të tillë”. Më pas erdhi batuta sarkastike e Fatos Nanos “ jam si kokrra e mollës dhe Serveti është i rrjedhur”, dhe dje paradite reagimi i vonuar por brenda pritshmërive i Sali Berishës që si gjithmonë e gjen fajtorin tek bolshevikët me të cilët bën marrëveshje herëpashere.

Po të marrim parasysh se z.Vehbiu nuk e ka fshehur afërsinë që ka me kryeministrin Rama të cilit i ka redaktuar “Kurbanin”, të gjitha palët e përmendura në shkrimin tim dhanë një përgjigje, edhe pse me disa ditë vonesë.

Asnjëri prej tyre nuk foli për substancën, e cila qëndronte në faktin se ka patur një pakt të konsoliduar midis rrethit të drejtuesve të lartë të regjimit komunist dhe një pjese të inteligjencës, të timonuar nga struktura të mirëkonsoliduara por të padukshme të cilat kanë garantuar kontrollin e tyre mbi sistemin politik. Drejtuesit e lartë komunistë janë të kollandrisur me lidhje gjaku deri në brezin e tretë. Me përkujdesjen maksimale të elitës komuniste për martesa të ndërsjella ky grup është edhe më i konsoliduar se sa mund të mendohet. Intelektualët e dalë nga regjimi ishin të uritur e të thyer nga regjimi i mëparshëm, e për rrjedhojë e shitën veten tek prurësi më i parë.

Nga ky pikëvështrim asgjë nuk ka ndryshuar. Madje kjo duket qartazi edhe në përbërjen e parlamentit dhe kontigjentin e ministrave ndër vite. Mjafton të gërmohet pak dhe lidhjet e shumëfishta dhe të ndërsjella mes “familjeve ” dalin menjëherë në pah, pa patur nevojë për shumë teori. Për shembull, në parlamentin shqiptar gjatë tranzicionit nuk kanë munguar asnjëherë përfaqësues të klaneve Hoxha, Kapo, Shehu por edhe shumë të tjerëve të lindur gjatë tranzicionit si Trusti i Gështenjave të Tropojës, apo edhe grupimet që u lidhën rreth masonerisë.

Më tej, argumenti im dhe i kolegëve të Rrethit të Ferrit është se velloja demokratike u shërben këtyre grupimeve për të legjitimuar pushtetin tek faktori i jashtëm ndërsa legjitimiteti i brendshëm garantohet nga propaganda e shfrenuar dhe e shumëanshme. Sigurisht që brenda llojit ka konkurrencë për supremaci por kjo nuk dallohet nga siglat partiake por përkatësia klanore.

Mirëpo asnjëri nga të sipërpërmendurit nuk e hodhi poshtë këtë analizë, por tentuan t’a zhvendosin vëmendjen nga thelbi. Berisha është ai që ka më shumë gështenja në zjarr nga kjo mesele sepse ndodhet nën presionin e humbjes masive të 23 Qershorit si dhe të tentativave për t’a lënë zbuluar në lojën politike. Siç e dinë të gjithë ata që e njohin lojën, të jesh zbuluar do të thotë të kesh çdo gjë në rrezik. Paria nuk ka skrupuj dhe si gjarpri është e aftë të hajë pjesë të trupit të vet për të mbijetuar.

Sakaq, xanxën për këtë shkrim ma dha një reagim i dytë i z. Vehbiu i cili e paskësh marrë shumë personalisht shkrimin tim. Sipas tij, Paria e Katovicës ka gabime logjike elementare sepse “e bazon ekzistencën e Katovicës tek një dokument lëvere, dhe i përket një tradite e cila nuk e respekton debatuesin por e poshtëron atë”.  Z. Vehbiu spekulon edhe për një reagim të Forumit Shqiptaro Amerikan për Demokraci- ku shkrimi e tij vlerësohej si reagim i skutave të parisë-duke e quajtur “reagim idhnak dhe me qëllime denigruese” për shkak se Grid Rroji është kryetar i Forumit. Duke e informuar z. Vehbiu se unë ka disa muaj që nuk jam më kryetar por anëtar i FSHAD-it, si dhe duke e falenderuar për mbajtjen gjallë të debatit mbi Parinë e Katovicës, mendoj së është e vlefshme të korrigjohen disa moskuptime dhe keqinterpretime të kultivuara nga ai në replikën e tij.

Së pari, z. Vehbiu ka harruar që unë e kam vlerësuar publikisht si një nga penat me peshë të diasporës në një shkrim të botuar tek Panorama më 2011. Ndonëse ka disa vite që nuk e frekuentoj më, blogu i tij ka disa anëtarë intelektualë dhe trajton me thellësi tema të caktuara. Sikurse, shpeshherë në faqet e tij gjejnë vend të ngrohtë dhe lulëzojnë teza gjysëm profesionale dhe anti-kombëtare si ato të Oliver Shmitit apo dasitë e promovuara nga paria si psh. Gegë-Toskë. Kapërcime të tilla jo fort të bazuara në fakte janë evidentuar edhe në një replikë publike që autori i PTF pati disa kohë më parë me Mark Markun.

Më anë tjetër, mllefi dhe sulmet ndaj atyre me të cilët z. Vehbiu nuk ndan opinione të njëjta janë të zakonshme në blogun e tij, të lehtësuara edhe nga teknika e llagapeve të cilën ai e mbron me shumë pasion. Për hir të së vërtetës, duhet thënë edhe se dy a tre nga llagapet që ai përdor janë të njohura për publikun. Mirëpo, shumica e pjesëmarrësve në blog ruajnë panjohshmërinë dhe kjo përbën përkufizimin e një skute. Në gjykimin e FSHAD-it por edhe timin personal, kjo skutë i shërben parisë, sidomos duke marrë parasysh se shumë argumenta që ngjizen e trajtohen aty, përfundojnë në shtypin e përditshëm. Ky nuk është denigrim por konstatim, njësoj sikur z. Vehbiu të shprehej se FSHAD-i mbron pikëpamje kombëtariste.

Së dyti, ndryshe nga koha e Nils Bohrit parashikimet janë të mundshme edhe në shkencat jo ekzakte e madje ka teknika shkencore për t’i bërë ato siç vërteton suksesi i statisticienit Nejt Sillvër. Sigurisht që asnjë teknikë nuk garanton mosgabueshmërinë, por nuk ka asnjë dyshim se parashikueshmëria e shumë fenomeneve është sot shumë më e mundshme se në fillim të shekullit të njëzetë. Siç shprehet Efraim Halevi, ish-drejtor i përgjithshëm i shërbimeve izraelite: “disa ngjarje të historisë së shekullit të njëzetë i kam ditur që do ndodhin muaj më parë, për shumë të tjera jam informuar ditë para se të ndodhin, kurse disa i kam marrë vesh nga media”.  Nuk e fajësoj gjuhëtarin Vehbiu që nuk është i informuar për këtë evoluim të shkencave shoqërore e sidomos për atë që quhet shtetbërje (statecraft), sikurse nuk mund të fajësohet miku i tij Mustafa Nano kur shkruan për Gegët dhe Toskët me lehtësinë e një studenti të zellshëm.

Së treti, reagimi i Nanos dhe Berishës erdhi pas shkrimit dhe disa ditë pas deklaratës së z. Pëllumbi. Unë e vija në dukje një vonesë të tillë si të pazakonshme, sidomos në rastin e Berishës. Ndonëse nuk kam prirje të besoj se reagimi menjëherë pas shkrimit është më tepër se sa koinçidencë, të dhënat e mia tregojnë se shkrimi nuk ka kaluar pa u lexuar. Mjafton të krahasohen të dhënat e lexueshmërisë në rrjetet sociale, të cilat janë treguesi më transparent i audiencës në rrjet.

Së katërti, argumenti i shkrimit është se dora e padukshme i ka kontrolluar me kujdes zhvillimet por kjo nuk mund të përkthehet bakallçe si kontroll i çdo faze të karrierës individuale të personazheve. Kontrolli është shumë më i sofistikuar se kaq. Mjafton të marrim si shembull rastin që citon z. Vehbiu, kryeredaktorin dhe të vetëquajturin “rilindës” të Diellit të Nolit dhe Konicës, z. Dalip Greca. Ndodhia që citon z. Greca është në rastin më të mirë irrelevante për shkak se askush nuk e bazon vërtetësinë e atij dokumenti tek ajo që ka nxjerrë Servet Pëllumbi sot apo të tjerë përpara tij në fillimvitet 2000. Por kjo as nuk e minon vërtetësinë apo ekzistencën e një plani të parisë. Ajo copë letër është një mjet për të arritur një qëllim, për të cilën sipas pohimit të tij është përdorur z.Greca. Unë nuk habitem aspak që është zgjedhur ai për t’u përdorur në këtë rast.

Historia e regjimit komunist në Shqipëri nuk le vend për dyshime mbi ekzistencën e disa strukturave të fshehta, të organizuara dhe stërvitura sipas modelit të vendeve të kampit të Lindjes. Shqipëria ka patur një nga shërbimet më profesionale gjatë asaj periudhe, ndërsa njëkohësisht ishin krijuar struktura kontrolluese brendapërbrenda shtetit, ekzistenca e të cilave është provuar me dokumenta nga vëzhgues vendas e të huaj. Ndonëse do të duhen shumë vjet që të hapen arkivat dhe të studiohen dokumentat në tërësi, ekzistenca e tyre është e provuar. Këta janë “profesionistët” të cilët e njohin shtetin dhe protagonistët që dolën nga tranzicioni me dhëmbë e dhëmballë, dhe e konsiderojnë shtetin “të tyrin”.

Kushdo që ka një njohje sado të përciptë të funksionimit të këtyre strukturave në përgjithësi, dhe atyre të Lindjes në veçanti është i ndërgjegjshëm se ato nuk shpërbëhen por transformohen. Shembuj ka pafund por mjafton të citojmë këtu Rusinë e Putinit. Pra, për t’i kuptuar nuk duhet shfletuar Asimovi por Riçard Bets, Mark Louenthal apo edhe Sergei Çakhotin dhe Noam Çomski pwr sa i përket teknikave të propagandës.

Më anë tjetër, kontrolli i lojës bëhet duke lejuar dhe vëzhguar nga larg teatrin e politikës, por edhe duke ruajtur me fanatizëm kontrollin mbi hallkat e rëndësishme të një shteti siç janë asetet ekonomike, nyjet financiare dhe format e organizimit politik. Në një shtet komb normal interesat e elitave gërshetohen me ato kombëtare dhe kufizimet ndaj teprive janë të forta dhe të panegociueshme. Në sistemin që ka krijuar paria katundare e Tiranës e gjitha është në funksion të pushtetit dhe pasurimit të tyre.Në këtë sens paria katundare e Tiranës nuk ka kundërshtarë, në një mënyrë a një tjetër interesat e saj ruhen nga të gjithë. Por kjo nuk i pengon të kontrolluarit prej saj që të përfitojnë për vete, që në kontekstin shqiptar përkthehet me pasurim të menjëhershëm. Synimi i gjithkujt në politikën shqiptare është t’i afrohet standartit të parisë dhe të shndërrohet në pari.

Sakaq,vetë natyra e një regjimi në dukje demokratik nuk lejon kontroll të plotë, sidomos në rastin e një vendi të vogël si Shqipëria ku klasa politike e merr legjitimitetin jo nga sovraniteti i shtetit por nga mbështetja e ndërkombëtarëve. Mirëpo logjika elementare t’a thotë se kjo nuk e pengon kontrollin nga poshtë të lojës politike nga struktura të mirëkonsoliduara të cilat kanë në dispozicion të gjitha mjetet e nevojshme. Ndaj, edhe këtu sarkazma e cirkut e Z.Vehbiu nuk ka vend.

Së pesti, ky lloj kontrolli nuk e përjashton aspak rastësinë, fatin apo mundësinë e zhvillimeve jashtë kontekstit të parashikuar nga dora e padukshme. Ajo që Makjaveli e quan Fortuna është fatmirësisht e pakontrollueshme. Mirëpo siç e shpjegova më sipër, rrota e mullirit sillet në mënyrë të tillë që çfarëdo lloj drithi t’i hedhësh gatuan miellin e parisë, për shkak se mekanizmat kyç kontrollohen nga dora e vjetër. Që të ndërrohet mielli duhet rindërtuar mulliri.

Dëshiroj të ritheksoj se në një vend si Shqipëria, të kontrolluar për disa dhjetëvjeçarë me dorë të hekurt nga struktura të mirëkonsoliduara si nga ana funksionale ashtu edhe nga ana e lidhjeve farefisnore e të krushqisë, me propagandë të mirëorganizuar e thellësisht të sofistikuar, si dhe me një popullsi gjerësisht të painformuar nuk është fort e vështirë të kontrollosh lojën politike edhe në demokraci. Madje me zgjerimin e instrumentave të propagandës tek blogjet dhe interneti në përgjithësi dora drejtuese bëhet gjithnjë e më e padukshme. Nuk është vendi për të bërë një shqyrtim të literaturës për këtë çështje por çdo kërkim përtej Wikipedias do të lejonte gjithkënd të informohej për këtë.

Së gjashti, Z. Vehbiu mëton të hedhë poshtë argumentin tim duke bërë insinuatën se po kërkoj vend në politikë. Pa dashur të bëj psikanalistin, ndoshta ky është qëllimi i tij, të cilin ai e reflekton tek të tjerët. Gjithashtu, Z. Vehbiu harron se konceptin e parisë nuk e kam ideuar unë por miku dhe profesori im Shenasi Rama, i cili ka shkruar një libër për këtë argument.

Për sa më përket,unë jam shprehur publikisht se politika në përgjithësi, dhe politika shqiptare në veçanti janë profesioni im. Nuk kam asnjë dëshirë apriori për të bërë karrierë politike, sikurse nuk ndjej asnjë kompleks t’i shërbej popullit tim sido që të mundem. Pozicioni i tanishëm më lejon që të shpreh pa rezerva dhe hapur atë që unë e konsideroj si të vërtetë. Si studiues jam i ndërgjegjshëm se askush nuk e ka monopolin e të vërtetës, ndaj mirëpres kritika konstruktive e të informuara të argumentave të mi.

Ndryshe nga sa gjykon përciptazi e me mllef z.Vehbiu, thënia e të vërtetës më ka krijuar armiq të betuar në të gjitha krahët e politikës shqiptare dhe në diasporë, por nuk vjen pa kosto edhe në nivelin miqësor personal. Shqipëria është vend i vogël. Unë mundem vetëm të shpresoj se e drejta është me mua dhe të ruaj përulësinë para popullit tim.

Për t’a përfunduar, Paria e Katovicës ekziston përtej debatit mbi vërtetësinë e një dokumenti. Sundimi i saj mbi shqiptarët është real. Ajo kontrollon lojën politike në Shqipëri për interesat e veta të cilat bien ndesh me interesat kombëtare. Çdo tentativë për të mohuar këtë realitet që duket sheshit nuk mund të mos klasifikohet si mjegullim, ngatërrim apo tjetërsim i një të vërtete në favor të parisë. Për t’ju rikthyer Halevit:”në botën tonë (atë të hijeve shën.im),me kalimin e kohës, kufiri midis reales dhe hijes bëhet gjithnjë e më i vështirë për t’u dalluar”. Në gjykimin tim, e vetmja rrugëdalje është kërkimi dhe deklarimi pa frikë i së vërtetës.

GRID RROJI: PARIA E KATOVICES

Dalja në skenë e dokumentit sekret të Byrosë Politike për Katovicën nuk ishte një ngjarje  e rastësishme por as e papritur. Fjalimi i Ramiz Alisë në  Byronë  Politike njihej nga profesionistet por edhe ka kohë që qarkullon në formë gjysëm zyrtare në shtyp dhe në rrjetet sociale.

Gjithashtu është e ditur se plani original nuk ishte për t’a lejuar pluralizmin menjëherë por me faza.

Ndaj, deklarata e Servet Pëllumbit se Ramiz Alia inskenoi tranzicionin shqiptar në të  gjitha hallkat e tij nga prapa perdeve të  trasha të  regjimit komunist, duke caktuar deri edhe kryetarët e partive të  para pluraliste nuk përbën risi.

Po ashtu, tashmë ka kohë që në shtypin e shkruar diskutohet klasa politike si një pari katundare e dalë nga sinoret e regjimit komunist, e cila ka ndjekur një  linjë  të  qartë  interesash personale në  kurriz të  interesit kombëtar. Shenasi Rama e ka trajtuar problemin e parisë në librin Përrallat e Tranzicionit Shqiptar (Botimet Princi 2012) duke analizuar shkaqet dhe pasojat e krijimit të  një  grupimi të  tillë  shoqëror madje duke i tipologjizuar grupimet e saj si për shembull trusti i gështenjave të  Tropojës, klani i jeniçerëve, banda e lavatriçeve apo grupet e martallozëve dhe bashibozukëve.

Më  tej, gjatë  fushatës së  fundit zgjedhore një  grup studiuesish dhe analistësh tek blogu Rrethi i Ferrit përfshi edhe të nënshkruarin, e interpretuan fushatën duke u bazuar në analizën e parisë.  Pra, z.Pëllumbi nuk tha asgjë të paditur e të pathënë publikisht më parë .

Risia e deklaratës i përket burimit prej nga doli informacioni. Z. Pëllumbi është një nga eksponentët e lartë  të  PPSH-së  dhe të  parisë  së Tiranës, me interesa të  qarta në  ekonomi dhe në lojën politike të  tranzicionit.

Gjithashtu, megjithëse media i referohet si “filozofi i të  majtës” z. Pëllumbi kredinë e ka fituar në  politikën aktive. Më  tej, si një  nga njerëzit e dalë  nga Partia e Punës dhe si një individ që  ka përfituar nga skema e Ramiz Alisë të cilën e zbulon sot me dokumenta konkrete, ai ka gjasa të  ketë  qenë i informuar me kohë për këto çështje. Pra, deklarata nuk mund të  jetë as një  lajthitje e rastësishme e as e pakëshilluar me qarqe të  caktuara, të  cilat ndonëse në hije kanë përcaktuar të  gjitha lëvizjet politike gjatë  tranzicionit. Thënë thjesht, deklarata ishte e porositur dhe e mirëllogaritur.

Më  anë  tjetër, kjo deklaratë  disi e papritur në  fillim të pushtetit Rama-Meta krijon më  shumë pikëpyetje se sa përgjigje. Së pari, përse tani? Cilat janë  arsyet që e shtyjnë “dorën e padukshme” të  pohojë ekzistencën e vet, ndërkohë që  është  kujdesur me shumë mund gjatë këtyre viteve t’ja fshehë  popullit prezencën e saj me të  gjitha mjetet? Së  dyti,cili është  mesazhi i vërtetë  pas deklaratës? Kujt i drejtohet ky mesazh dhe cili është  synimi i tij? Së treti, cilat janë përfundimet që  mund të  nxjerrim duke marrë  parasysh se tashmë  paria e Katovicës nuk ngurron të dalë hapur dhe madje t’a vendosë  vetveten qartazi kundër popullit?

Përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve nuk janë të  thjeshta. Duke u nisur nga momenti politik kritik, pritej që  reagimet të ishin të egra, sidomos nga personazhet që janë në politikë. Mirëpo, pas mesazhit të Pëllumbit duket se ka rënë heshtja, a thua se të gjithë protagonistët kërkojnë ta hedhin pas këtë episod, e t’a harrojnë  sikur të mos ketë ndodhur.

Nuk kemi parë derimësot reagim nga i diskredituari i parë nga ajo deklaratë, Sali Berisha. Megjithëse gjeti kohë të kritikojë Tifozat Kuqezi, në llogarinë e tij në  Fejsbuk nuk gjindet asnjë reagim për këtë  akuzë e cila ja rrëzon të  gjithë  legjitimitetin si udhëheqësi i lëvizjes demokratike të Dhjetorit. Në rastin e tij veçanërisht, heshtja flet shumë.

Heshtja ka pushtuar edhe Kryeministrin cicërues Rama dhe bashkëudhëtarin e tij Meta, por edhe të gjithë eksponentët aktualë të  PS-së. Përbën habi sidomos heshtja e atyre që e kanë ndërtuar profilin politik me anë të  sulmeve kundër “gogolit” Berisha, paçka se sipas z.Pëllumbi Berisha nuk paska qenë aq i ndryshëm nga ata.

Nuk ka reaguar as ndonjë nga kryetarët e partive të  vogla si Skënder Gjinushi apo familja e të ndjerit Sabri Godo, të cilët kanë rregulluar dhjetë breza me pazaret që kanë bërë në emër të demokracisë.

Nuk kanë reaguar as familjarët e “tribunit të  demokracisë ”Azem Hajdari, eshtrat e të  cilit sapo u transferuan me ceremoni shtetërore në varrezat e dëshmorëve. Aq më pak mund të  pritet ndonjë  reagim nga një pensionist i politikës si Fatos Nano.

Duke u nisur nga sa më sipër, gjykoj se mesazhi i përçuar nga z. Pëllumbi nuk i drejtohet vetëm përfaqësuesve të  klaneve të  parisë, por përbën një mesazh për gjithë qytetarët shqiptarë se loja politike dhe rrjedhimisht edhe shteti kontrollohet tërësisht prej arkitektëve të parisë sipas strategjisë së Katovicës.

Një tjetër mesazh është se qeveria aktuale duhet mbështetur sepse e ka gjetur gjuhën me njerëzit e duhur. Edhe pse kryeministri Rama duket se ka krijuar një celulë ojq-iste brendapërbrenda PS-së me të  cilën dëshiron të qeverisë,dërguesit e z.Pëllumbi kërkojnë të na thonë se Rama ka siguruar mbështetjen e dorës së padukshme, atij grupi të  konsoliduar pa miratimin e të  cilit askush nuk ka mundur të qeverisë gjatë  këtyre 23 viteve. Pikësëpari ky duket të  jetë  qëllimi i bërjes publike të  skemës së Ramiz Alisë shumë kohë përpara Dhjetorit 1990.

Më anë tjetër, koha e përzgjedhur për t’a përçuar këtë mesazh është po ashtu e rëndësishme. Me       rrënimin përfundimtar të  shtetit dhe krijimin e një  sistemi politik pastërtisht oligarkik, me kapjen e interesave ekonomike nga paria dhe rënien e kontributeve nga diaspora, me zvetënimin tërësor të shoqërisë dhe normave të moralit, si dhe me bjerrjen e pritshme të mitit të integrimit paria e ka të  qartë se farsës së  saj 23 vjeçare po i vjen fundi. Çfarëdo strategjie mediatike të gatuajë Kryeministri Rama, dhe sado që skuadra e tij do të  vazhdojë  të na servirë nga një lajm “të madh” çdo ditë, duket qartë se paria nuk i ka mjetet e nevojshme për t’ja hedhur edhe kësaj here. Kur thika ekonomike të  prekë kockën, shqiptarët do kërkojnë llogari.

Mirëpo në mendjen e parisë shteti është i tyri, ndaj shqiptarët kanë marrë atë  që meritojnë. Duke qenë  në kontroll të plotë të të gjitha hallkave të pushtetit, demokracia u është kthyer në një procedurë të  bezdisshme.

Megjithatë, ata e dinë se katastrofa ekonomike që po afrohet nuk do lerë shumë vend për manipulimet e zakonshme. Paria i druhet me të drejtë kthesave të mëdha, sepse vetëm ato ja rrezikojnë realisht vazhdimësinë në pushtet. Ndaj, duke u treguar shqiptarëve se edhe Edi Rama është aty ku është në sajë  të mbështetjes së dorës së padukshme të parisë së Katovicës ata synojnë të  dekurajojnë çdo lloj lëvizje politiko qytetare që ka për qëllim ndërtimin e shtetit. Me mesazhin e z.Pëllumbi ata po i thonë publikut dhe kujtdo tjetër se zgjidhjet kalojnë domosdoshmërisht nëpërmjet tyre.

E fundit, por jo nga rëndësia, publikimi i skemës së Katovicës bëhet edhe për të  delegjitimuar Lëvizjen Studentore të Dhjetorit e cila me sa duket u kish dalë dore. Historia e manipuluar e Dhjetorit 90’, e promovuar këto 23 vjet nga paria, i ka shërbyer pikërisht kësaj dite kur i gjithë  tullumbaci i fryrë i versioneve që  ndryshonin sipas stinës të delegjitimohej përfundimisht. Me sa duket dora e padukshme ende i druhet legjitimitetit të asaj Lëvizjeje në popull dhe kërkon t’ja mbyllë të gjitha shtigjet e mundshme në të ardhmen.

Mirëpo, megjithë përpjekjet e mëdha për të ngritur tymnaja do të jetë e pamundur të mbulohen të  vërtetat e Dhjetorit. Në  fakt, disa ish-studentë i kanë  publikuar kujtimet e tyre, të cilat ndryshojnë kryekëput nga historiografia zyrtare, pa u ndeshur me ndonjë reagim nga protagonistët e vetëshpallur e as nga shoqatat tashmë të  shumta që popullojnë skenën publike. Mungesa e reagimit ndaj tyre dëshmon se ende ka shpresë për të  zbuluar të vërtetën e plotë të  atyre ngjarjeve. Gjithashtu, fatmirësisht versionet e ndryshme të palëve dhe metamorfoza e tyre gjatë viteve janë të regjistruara nëpër arkiva televizive dhe të medias së  shkruar të cilat nuk do t’i shpëtojnë historisë. Publikimi i skemës së Katovicës e rihap këtë debat.

Për ta përfunduar, gjykoj se bërja publike e dokumentit zyrtar të  Byrosë  Politike për Katovicën është një  ngjarje e rëndësishme për disa arsye. Së pari,i heq çdo lloj velloje legjitimiteti politikanëve që  derimëtani kanë deklamuar meritat për ndryshimet demokratike në dhjetor të nëntëdhjetës. Së  dyti, ridimensionon legjitimitetin e sistemit politik në tërësi duke konfirmuar atë që  shumë nga ne ka kohë  që e quajnë një oligarki e pastër. Së  treti, konfirmon kapjen totale të  shtetit dhe politikës nga paria dhe mungesën e zgjidhjeve reale brendapërbrenda kontekstit të  parisë . Së katërti, nënvizon ekzistencën e një strukture të padukshme e cila kontrollon në masë të madhe të gjitha klanet e parisë. Së pesti, demaskon si taktikë  pastërtisht konjukturale dhe në masë të madhe të stisur përdorimin nga paria të ndasive e veçanërisht ndasitë komunist-jo komunist dhe gegë-toskë. Së  gjashti, rikonfirmon strukturën dhe mendësinë katundare dhe antikombëtare të klaneve të  parisë,  të cilat nuk janë ndalur përpara asgjëje për të ruajtur interesat e tyre meskine.

Ndaj edhe duhet që shqiptarët të mos ua vënë më veshin premtimeve dhe llomotitjeve të kësaj klase politike. Ata të  gjithë  i ka pjellë  Katovica.

EDUART GJOKUTAJ: PABARAZIA EKONOMIKE: ËSHTË RRITUR APO DO TË RRITET MË TEJ?

Nuk ka dyshim që të ardhurat midis shtresave shoqërore dhe familjeve shqiptare janë të pabarabarta. Sipas raportit të vitit 2012 nga Agjencia e Sigurimit të Depozitave mbi strukturën e 1.5 milionë llogarive të siguruara të individëve në bankat shqiptare (zënë 85% të totalit të depozitave prej 9.4 miliardë USD), vetëm 5% e tyre përfshijnë 58% të totalit të depozitave bankare të siguruara (4.6 miliardë USD) dhe kanë një rritje prej 36.9% në 2012, ndërsa 95% e llogarive bankare të siguruara përfshijnë 42% të totalit të depozitave bankare të siguruara (3.4 miliardë USD) dhe kanë një rritje 38.7% në 2012-n. Këto të dhëna tregojnë se qarkullimi dhe akumulimi i kapitaleve po realizohet shumë më tepër në kanalet bankare, duke shmangur paranë në dorë. Kjo është një fazë zhvillimi ekspansionist për familjet e pasura dhe të mesme. Ndërkaq, familjet e varfra dhe shumë të varfra nuk janë pjesë e këtyre fakteve.

A kanë logjikë reale faktet, apo është thjesht fantazi dhe fobi ndaj pasurisë? Le të tregojmë zhvillime logjike dhe faktet për ilustrim. Të dhëna të tjera të përpunuara nga AL-Tax Center, bazuar në analiza, studime e anketime të kryera prej organizatave të huaja dhe vendase në lidhje me kapitalet dhe pronat tregojnë se, <1% e individëve rezidentë shqiptarë (rreth 8-9 mijë) zotërojnë 85% të totalit të tregut të kapitaleve dhe pronave në vend, ndërsa >99% e individëve rezidentë shqiptarë zotërojnë 15% të tyre. Fitimet dhe norma e akumulimit të kapitaleve në familjet më të pasura në Shqipëri, për të paktën 6 vitet e fundit janë rritur nga njëri vit në tjetrin, duke u transformuar në një pasuri të stërmadhe dhe me peshën më të madhe në ekonominë e vendit. Ndërsa pagat e punonjësve (të ardhurat individuale) dhe familjet e tyre kanë pasur rënie të peshës specifike në raport me tregun, duke mbajtur peshë të ulët në raport me ekonominë e vendit.

Nisur nga kapitalet që zotërojnë, të pasurit shpenzojnë më shumë se çdokush tjetër, por konsumi, rishpërndarja e pasurisë nuk shkon te segmentet kryesore të ekonomisë bazë, por në pjesë të madhe në tregje financiare jashtë vendit, metalet e çmuara, apo mallrat e luksit dhe pasuritë e paluajtshme brenda dhe jashtë vendit (kjo e fundit luhatet në varësi të stabilitetit politik).

Ekonomia shqiptare në 6 vitet e fundit nuk pati rënie ekonomike, por pati rënie të rritjes që tregon më së paku, se kapitalet e huaja dhe të brendshme nuk kishin forcë për të fuqizuar ekonominë. Një pjesë e mirë e fitimeve dhe pasurisë së akumuluar nga më të pasurit në vend nuk rezulton të ketë shkuar për rritjen ekonomike të vendit. Nëse llogaritim se të pasurit kanë një vlerë depozitash bankare në vend te 4.6 miliardë dollarë, ndërkohë kur dividenti i shpërndarë është 4 herë më pak, rezulton se pjesa kryesore e kapitaleve të lira në vend nuk vijnë nga sipërmarrja, por nga aktivitete informale (të pasur anonimë). Edhe investimet nga fondet e fitimeve të mbartura nuk kanë dhënë zhvillime të fuqishme. Qarkullimi i një pjese të madhe të kapitaleve jashtë ekonomisë përkon me disa konkluzione të organizatave të huaja për fluks të qarkullimit të parave informale të sipërmarrjes dhe aktiviteteve informale jashtë kufijve të vendit, duke ndikuar në shëndetin e ekonomive të vendeve të ndryshme, por më shumë në shtete dhe zona të quajtura si parajsa fiskale.

Nga del ky mendim?

Sipas llogaritjeve, të realizuara nga ekspertët e AL-Tax Center, duke ndjekur kurbën e pasurimit të shpejtë të <1% të familjeve shqiptare, natyrshëm si në çdo vend tjetër duhet të kishte një rritje të kontributit fiskal (barrë fiskale) në buxhetin e vendit. Nga statistikat zyrtare të financave të vendit rezulton se tatimi mbi të ardhurat individuale (TAP), për 6 vitet e fundit ka pasur një rritje prej 3.2 herë (më shumë 174 milionë dollarë). Peshën më të madhe e mbajnë pagat e punonjësve (tatimi mbi pagat 65%), ndërsa peshën më të vogël e mbajnë tatime të tjera që përfshijnë grupin e tatimeve mbi kapitalin (tatimi mbi dividendin dhe depozitat 18%). Në mungesë edhe të tatimit mbi të ardhurat individuale në të gjithë harkun e viteve të fundit (ka një peshë të pandjeshme në vitin e fundit), atëherë mund të thuhet se politika fiskale ka favorizuar të pasurit dhe ka ndikuar negativisht mbi familjet e mesme dhe të varfra. Ajo që mbetet gropë e zezë dhe e pamonitoruar asnjëherë si duhet nga financat publike është mbartja e fitimeve dhe destinacioni i tyre real. Nëse llogaritim se në buxhet, për 6 vitet e fundit është paguar një tatim-fitimi në kufijtë e 1.5 miliardë dollarëve, atëherë fitimi i mbartur do të rezultonte në kufijtë e 8.5 miliardë dollarëve. Shuma e dividendëve të shpërndarë është në kufijtë e 1 miliard dollarëve. Atëherë, nga llogaritja e mbetur pas dividendëve të shpërndarë, fitimi i mbartur në të paktën 6 vitet e fundit duhet të ndodhet në dy destinacione (a) të jetë kapitalizuar, pra rritje e kapitaleve të shoqërive; (b) të jetë përdorur në formën e investimeve me fonde të brendshme për shtim aktivesh, ose shtim të likuiditeteve dhe inventarëve. Mbetet për t’u verifikuar nga administrata fiskale!

Taksa të larta-taksa të ulëta, taksë e sheshtë-taksë progresive ishin fjalët më të përdorura në një nga debatet më të mëdha në garën për zgjedhjet administrative të vitit 2013. Mbështetur në këto të dhëna dhe në ndërthurje me situatën e ekonomisë së vendit, lideri i Aleancës për Shqipërinë Europiane doli të prezantonte modelin e taksimit të ndershëm sipas modelit që harmonizon shkallë të ulët të taksës për biznesin e vogël me vendosjen e shkallëve progresive për tatimin mbi të ardhurat e individëve. Parimi i modelit është “kush fiton më shumë paguan më shumë dhe e anasjelltë”. Ky prezantim ishte aq serioz sa vuri në diskutim moralin politik të disa prej përfaqësuesve të spikatur të institucioneve edukative të politikave ekonomike dhe fiskale. Por, nga ana tjetër, diskutimi duhet të përfshinte po aq dukshëm edhe parimin ekonomik nxitës, se “kush kontribuon më shumë në ekonomi dhe buxhet meriton një shërbim më të personalizuar”, për sa kohë ekonomia përfiton nga kapitalet e investuara dhe fuqia punëtore dhe tregu i punës ka më shumë oferta për vende pune të reja.

Globalizimi ka ndikim edhe në vendin tonë. Pronarë në disa nga sipërmarrjet e mëdha dhe të suksesshme në vend janë shtetas dhe kompani jorezidente fiskale. Edhe pse Shqipëria nuk aplikon tatim për transferimin e fitimeve jashtë vendit, mbetet që të shihet harmonizimi për këto raste me temën kryesore të takimit të G-20 në lidhje me transferimin e fitimeve dhe shkëmbimin e informacionit midis shteteve në funksion të rritjes së balancuar dhe të qëndrueshme.

Pabarazia ekonomike në vend ka shënuar rritje të madhe. Pesha e të ardhurave ka një rëndim mbi të pasurit e rinj. Pesha e taksave mbi ta nuk ka qenë sipas peshës së të ardhurave, me qëllim që të mund të balanconte sadopak peshoren midis shtresave. Pabarazia e vendosur ka ndryshuar status quo-në për qindra mijë punonjës. Polarizimi ekonomik ka ndikuar duke varfëruar më shumë të varfrit dhe duke pasuruar më shumë të pasurit. Por, si do i vejë halli pabarazisë ekonomike? Një rrugë e gjatë me ulje dhe ngritje…

(Botuar ne gazeta Shqip, 10 Shtator 2013: http://gazeta-shqip.com/lajme/2013/09/10/pabarazia-ekonomike-eshte-rritur-apo-te-rritet-tej/)

MAJMUNËT NA MBAJNË SKLLEVËR: REPLIKË ME KOLORETO CUKALIN

Në një shkrim interesant, “Zoti i Majmunëve” që sapo e vendosa edhe në Rrethin e Ferrit, Koloreto Cukali shpreh shqetësimin qytetar në lidhje me gjendjen në shtetin shqiptar dhe me kapjen e vendit nga oligarkia e parisë së Tiranës. Shkrimi ka vlera sepse e shpreh gjendjen ashtu si e vlerëson autori. Përtej kësaj, duhet thënë se shkrimi mundohet të ndërtojë sekuencat që do të cojnë nga kundërvënia ndaj oligarkisë tek zgjidhja e duhur. Si gjithnjë, Cukali gjen një fabulë, parabolë, krahasim apo anekdotë të njohur dhe duke e përdorur metaforikisht ose si krahasim, mundohet të nxjerrë në pah thelbin e cështjes.

Këtë herë ai mundohet të ndricojë sekuencën dhe urat që mungojnë në rrugën që duhet të nxjerrë shqiptarët nga kriza e thellë ku janë. Mirëpo, në rrugë e sipër, Cukali e humbet fillin dhe shkrimi që nxjerr me forcë në pah problemin, mbyllet me nota negative e pesimiste me një thirrje për kundërvënie. Arsyeja pse nuk shkon një hap me tej është se Cukali nuk sheh se ka njerëz, grupe, ide të shtruara apo sisteme vlerash që e ofrojnë këtë zgjidhje. Pa dashur të ul aspak vlerat e këtij shkrimi, por përkundrazi për ta nxitur Cukalin që të shohë pak më larg e më qartë, do të vija në dukje katër problemet e mëposhtme.

Zotnia dhe Shteti

“Zoti i Majmunëve” është një mesele e bukur, mirëpo nuk e kap qartësisht thelbin e dilemës tonë historike. Majmunët rebelohen kundër Zotnisë. Mirëpo, në rastin tonë, problem është se ne na duhet shteti. Mund të rebelohesh kundër një shteti që nuk është i yti, mund të rebelohesh kundër atyre që duan të përdorojnë shtetin, por në thelb të cdo ideologjie e grupi, revolucionar apo kundërshtar, është gjithnjë ideja e një shteti më të mirë. Pra, mbledhja e frutave nga majmunët vetë në pemë është anarki. Detyrimi për të punuar për ‘plakun’ është skllavëri. Mirëpo, në rastin tonë, në botën modern mund të mbijetosh, të arrish të lulëzosh e të zhvillosh potencialin tënd vetëm në se kë shtet-komb. Shtet-kombi nuk ka pronarë. Shtet-kombi nuk ka zot.Shtet-kombi ka ligj, barazi, mbrojtje për të gjithë, mundësi zhvillimi e shfrytëzim racional e efektiv të burimeve materiale e njerëzore të shoqërisë. Në mos tjetër, në botën e sotme, popujt që nuk kanë shtet-kombe, bien nën zgjedhën e dikujt tjetër. Shtet-kombi është struktura që arrin të zhvillojë më me efektivitet e sukses shoqërinë. Sepse, në mos tjetër, shtet-kombi është struktura më e lartë, sovrane dhe e pazëvendësueshme, njësia bazë, që pavarësisht nga madhësia ka të drejtën ta konsiderojë veten sit ë barabartë me shtetet e tjera. Në parim të gjtihë shtetet janë të barabartë me njëri tjetrin. Sovraniteti I bën të barabartë.

Pra, metafora e Cukalit duhej të kishte edhe një element tjetër. Ai element do të ishte ky: në se nuk ke strukturë, atëherë do të vijë një plak tjetër që do të përdorjë, sepse frutoren e kontrollojnë këta. Zgjidhja e majmunëve është që të bëjnë një majmun si plakun e tyre.

Rezistencë dhe Delegjitim

Së dyti, Cukali e ka kapur mirë thelbin e problemit të kundërvënies ndaj regjimit oligarkik të parisë së Tiranës. Për të, edhe pse nuk ka rezistëencë të hapur diku duhet filluar. Sepse, dhe këtu jemi në një mendje, sistemet oligarkike kanë një thembër të Akilit që është legjitimiteti. Në se njerëzit votojnë, nëse e shfaqin mbështetjen për regjimin, atëherë, askush nuk mundet me thanë se këta njerëz janë të shfrytëzuar, të përdoruar, të dhunuar, të skllavëruar. Përfundimi në të cilin mbrrin Cukali është se kjo ndodhi edhe me sistemin e partisë-shtet dhe, megjithëse mund ta kishte zgjeruar e pasuruar argumentin, në fakt e në thelb, ka të drejtë. Mirëpo, diskutimi historic mund të zhvillohet një herë tjetër, ajo që ka rëndësi është se cka po ndodh tani? Ku është rezistenca? Ku është delegjitimimi? Ku është kundërvënia? Më vjen mirë se Cukali e ka gjetur rrugën tek “Vota e Bardhë” dhe tek Bojkoti. Ai e ka kuptuar potencialin e asaj përpjekjeje dhe fisnikërinë e saj. Kjo i bën nder z. Cukalit.

Bojkoti dhe e Keqja më e Vogël

Problemi i tretë që ka z. Cukali është me votën e bardhë, inisiativën për Bojkot dhe me kundërvënien e rreptë ndaj tyre nga ana e parisë së Tiranës dhe e veglave të llapaqenërisë mediatike. Cukali shpreh habinë me kundërvënien e rreptë të parisë së Tiranës dhe të kolegëve të tij të shtypit që propganduan me ngulm të keqen më të vogël dhe rotacionin. Këtu hyjnë ata që duhej t’ia bënin ‘qokën’ parisë, sepse ashtu llogarisin të fitojnë koromanen e shkretë. Për këta që të paktën e dinë se cka po ndodh, njeriu nuk din as se sit ë ndjejë mëshirë, sepse këta shërbëtorë që bëjnë krim duke u shitur si intelektualë janë në fund të fundit të mullarit të llumit. Ndoshta nuk do të japin kurrë llogari e vetë shpresojnë të harrohen, por nuk munden me harrue mjerimin e ndytësinë e tyre. Këta janë të ndëshkuem me jetue me poshtërsinë e tyre e kaq del e tepron.

Por në lidhje me kundërvënien ndaj sistemit, më duhet të sqaroj se unë e kam mbështetur inisiativën e Votës së Bardhë, por ajo ishte tërësisht një përpjekje e një grupi të rinjsh nga Tirana si Gjergj Erebara,  Alida Karakushi, Alban Nelaj e të tjerë si Eljan Tanini. Një përpjekje tjetër u bë nga një grup që njihet Demokracia Direkte në të cilin spikat Sokol Shameti. Fatos Lubonja bëri vetëm një shkrim por e gjithë paria u mor me të, sepse, në fund të fundit edhe ai aty han, është në tavën e parisë së Tiranës dhe me të e kishin me të lehtë dhe mbas atij shkrimi e qepi gojën.

Por, ka pasur një grup shumë të konsoliduar ideologjikisht e profesionalisht në të cilin konsideroj Valbona Karanxhen, Grid Rrojin, dhe kolegë të tjerë të Rrethi të Ferrit.  Më argumente të forta, me qetësi, qartësi e profesionalizëm si dhe me përkushtim qytetar, kolegët e Rrethi të Ferrit kontribuan shumë në qartësimin e cështjes dhe pranuan të paguajnë cmimin e madh. Në politikë, kush mbështet një kauzë që duket e humbur, e paguan cmimin me emrin e me reputacionin e vet. Ne kemi qënë të vetëdijshëm të gjithë, por mbas disa diskutimeve vendosëm që në atë llumhane që është shteti shqiptar, cdo përpjekje për të ndezur një shkëndijë duhej mbështetur, e fuqizuar duke bërë gjithcka mundeshim. Dhe cimin e paguajmë përditë sepse llapaqenëria mediatike, dhe minjtë e gjirizeve blogiste, nuk lënë rast pa na e kujtuar. Por, si katundar që jam, më kujtohet një fjalë që ma thoshte një plak në fermë: nuk digjet gja ma me lehtësi se bajga e tharë. E gjendja në Tiranë është shumë afër bajgës së tharë. Cdo shkëndijë mundet dhe ia vë zjarrin.

Në Tiranë ndodh një fenomen interesant: Llapaqenëria mediatike merret me llapaqenërinë mediatike dhe politika është dicka tjetër. Por në rastin e Bojkotit, e gjithë struktura punoi me efektivitet që ta zhvlerësonte. Po rata kishin edhe gurin edhe arrën në dorë, numëruan votat e hedhura, mbushën kutitë, hoqën votat kundër bënë cka deshën. E prapë se prapë, edhe nga shqiptarët që ishin në shtetin shqiptar Bojkoti ishte partia më e madhe. Dhe mbështetësit e Votës së Bardhe ishin Partia e pestë. Shqetësimi I parisë është ndjerë e ndjehet gjithë kohën sepse ata e kuptojnë se nuk mund të sundojnë duke qënë të deligjitimuar.

Dhe sa për këta vemjet e gjirizeve mediatike e blogiste, vlen të thuhet se ndihmuan në mbytjen e një inisiative që në shkretirën dështimit të aprtive të mëdha do të ndihmonte në hyrjen në lojë të djemve e vajzave të reja që do të jenë e vetmja shpresë që ne kemi për t’u bërë një shtet-komb normal.  Duke I thyer, paria iu ofron vetëm alternativat e braktisjes së vendit ose të kooptimit në radhët e saj. Katër vjet prej tash  do të dalin të tjerë, poir nuk do të kenë legjitimitet, do të jenë të dobët dhe kjo I intereson parisë. Prandaj edhe këta vemjet që iu kundërvunë Bojkotit e Votës së Bardhë janë instrumentalë e përgjegjës për vrasjen e nje shkëndije që mund të ishte bërë një shpresë. Megjithatë, Cukali e ka kuptuar thelbin e asaj inisiative, dhe në mos tjetër, kjo mjafton me thanë se kapitali moral që është investuar nuk ka shkuar kot.

Labirinti dhe rrugëgjidhja

Në fund Cukali ngulmon se armiku është oligarkia e parisë së Tiranës, se kjo ishte një inisiativë fisnike, por se nuk ka as plan e as zgjidhje. Mendoj se në të dy drejtimet është gabim. Në këto qindra shkrimet e postuara në Rrethin e Ferrit, të gjithë ne kemi dhënë të qartë, besoj unë, edhe rrugën, edhe vlerat, edhe kredon, edhe zgjidhjen e duhur. Punë tjetër se në këtë pikë duket se nuk do të merremi me politikë. Por po të gjejë kohën z. Cukali që të lexojë me vëmendjen që meritojnë shkrimet e Grid Rrojit, të Valbona Karanxhës dhe të Ledjan Priftit, do të gjejë edhe përgjigjen e shumë prej pyetjeve që ngren.

Në vend të përfundimit

Një shkrim i tillë meriton respekt. Mirëpo, përpjekja ër të nxjerrë vendin nga bataku ku e mban paria e Tiranës, dhe ky system është oligarkik, kriminal, antishqiptar, i degjeneruar dhe i zvetënuar në të gjithë drejtimet, kërkon shumë njerëz. Njerëzit që merren me lexime si puna e imë janë si dentisti. Dentisti të thotë se cili dhëmb është i prishur, të ndihmon ta ruash apo pot ë jetë I prishur që ta heqësh por kur të vijë puna për ta nxjerrë dhëmbin e ri, atë duhet ta nxjerrësh vetë. Kjo është edhe tragjedia sepse nga jeta në katudn më kujtohet se si dikush e mbillte bostanin, dikush e kultivonte, dikush tjetër e shiste, dhe në fund të fundit, ajo që kishte rëndësi ishte fakti se fëmijët e hanin të lumtur e gëzimi i tyre ishte shpërblimi që prisnin të gjithë ata që kishin pjesë në atë frut të mundit të tyre. Shpresoj që Z. Cukali të lexojë Blogun Rrethi i Ferrit dhe jam i sigurtë se do të ndrrojë mendje në lidhje me planin dhe me ideologjinë që duhet në mënyrë që shoqëria shqiptare të gjejë ekuilibrin e duhur, në një shtet-komb modern dhe larg kontrollit të këtyre majmunëve që mbajnë njerëzit skllevër.